Nhiều người sống lâu năm ở Đà Lạt, kể cả ở vùng ven như phường Lâm Viên-Đà Lạt, cho rằng thành phố không còn lạnh như vài chục năm trước: ít ngày rét đậm hơn, trưa nắng gắt hơn, nhiều nhà bắt đầu dùng quạt. Các phân tích số liệu khí tượng được báo chí và giới nghiên cứu dẫn lại cũng cho thấy xu hướng ấm lên qua các thập kỷ, phù hợp với xu hướng chung của khí hậu toàn cầu.
Nguyên nhân không đơn nhất. Phần do khí hậu toàn cầu ấm lên, phần do Đà Lạt đô thị hoá nhanh, mất rừng thông, mở rộng bê tông và nhà kính. Mức đóng góp của từng yếu tố còn là chuyện các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu; bài này không đưa con số, chỉ trình bày cơ chế đã được hiểu rõ.
Phần dưới phân biệt cảm nhận và số đo, giải thích từng nguyên nhân, cách chúng biểu hiện ở vùng ven Lâm Viên, và những việc người dân, nhà vườn có thể làm để giữ cho vùng mình mát.
Cảm nhận và số đo: hai thứ khác nhau
Khi nói “Đà Lạt nóng lên”, mỗi người có thể đang nói một điều khác. Có người so sánh với ký ức tuổi thơ, khi phải mặc áo ấm cả ngày. Có người so sánh mùa khô năm nay với năm ngoái. Có người nói về cái nắng trưa gắt trên đường bê tông. Cảm nhận là thật, nhưng nó bị ảnh hưởng bởi trí nhớ, nơi ở, thói quen mặc, và cả việc ngày nay ít đi bộ hơn.
Số đo khí tượng thì khác. Trạm khí tượng đo nhiệt độ ở vị trí cố định, theo chuẩn, qua nhiều năm. Từ chuỗi số liệu dài, các nhà khoa học tính xu hướng: nhiệt độ trung bình năm, số ngày lạnh, nhiệt độ cao nhất, thấp nhất thay đổi thế nào qua các thập kỷ. Các phân tích như vậy về Đà Lạt được nhắc nhiều trong những năm gần đây đều nghiêng về xu hướng ấm lên.
Nhưng trạm đo chỉ là một điểm. Một khu vườn ở đáy thung lũng Thái Phiên, một con đường bê tông ở khu giáp trung tâm, một bìa rừng thông có thể có nhiệt độ rất khác nhau trong cùng một giờ. Cảm nhận của người dân ở từng nơi vì vậy có thể lệch với con số chung, theo cả hai hướng.
Một cách tự quan sát có ích là ghi chép của chính gia đình mình: ngày đầu tiên phải mặc áo ấm cả ngày, ngày sương muối nếu có, ngày mai anh đào ở đầu ngõ nở, ngày suối sau nhà cạn. Ghi đều qua nhiều năm, những cuốn sổ như vậy trở thành tư liệu quý về khí hậu địa phương mà không trạm đo nào thay được.
Điều quan trọng là cả cảm nhận lẫn số đo đều chỉ về cùng một hướng chung, và các nguyên nhân dưới đây giúp giải thích vì sao.
Nguyên nhân thứ nhất: khí hậu toàn cầu ấm lên
Trái đất đang ấm lên do lượng khí nhà kính trong khí quyển tăng, chủ yếu từ việc đốt nhiên liệu hoá thạch và thay đổi sử dụng đất trên toàn thế giới. Đây là kết luận được cộng đồng khoa học khí hậu đồng thuận rộng rãi, dựa trên nhiều dòng bằng chứng độc lập.
Việt Nam nói chung và vùng cao nguyên nói riêng nằm trong xu hướng đó. Một vùng núi cao như Đà Lạt không có cách nào đứng ngoài: nếu khí quyển ấm hơn, không khí trên cao nguyên cũng ấm hơn.
Phần ấm lên do khí hậu toàn cầu là phần người dân địa phương không thể tự thay đổi ở quy mô phường. Nó đòi hỏi nỗ lực ở cấp quốc gia và toàn cầu. Nhưng hiểu rằng có phần này giúp tránh đổ hết trách nhiệm cho một nguyên nhân địa phương duy nhất.
Cũng cần tránh điều ngược lại: coi mọi thay đổi đều do biến đổi khí hậu toàn cầu, để rồi bỏ qua những nguyên nhân tại chỗ mà người địa phương hoàn toàn có thể làm gì đó.
Nguyên nhân thứ hai: bê tông thay rừng
Khi một đồi thông thành khu nhà, bề mặt thay đổi hoàn toàn. Rừng hấp thụ nắng để quang hợp và làm bay hơi nước qua lá, tức là tự làm mát. Bê tông, mái tôn, mặt đường nhựa hấp thụ nắng và tích nhiệt, đến chiều tối toả nhiệt trở lại. Khu đô thị vì vậy thường ấm hơn vùng xanh xung quanh, hiện tượng được gọi là đảo nhiệt đô thị.
Đà Lạt trong vài chục năm qua mở rộng mạnh: nhiều đồi thông ven đô thành khu dân cư, nhiều thung lũng thành vùng nhà kính, nhiều con đường đất thành đường bê tông. Ở vùng ven Lâm Viên, sự chuyển đổi này diễn ra ngay trước mắt người dân.
Mất rừng còn làm giảm độ ẩm không khí và giảm lượng nước trong đất, khiến mùa khô khô hơn, nắng trưa cảm thấy gắt hơn. Một con đường dưới tán thông và cùng con đường ấy sau khi thông bị chặt cho cảm giác nhiệt độ khác hẳn nhau vào buổi trưa.
Đây là phần nguyên nhân mà quy hoạch và hành động địa phương có thể tác động trực tiếp.
Nguyên nhân thứ ba: nhà kính phủ thung lũng
Nhà kính được làm ra để giữ ấm cho cây. Bên trong nhà kính, ban ngày nhiệt độ cao hơn bên ngoài đáng kể. Khi hàng loạt nhà kính phủ kín một thung lũng, câu hỏi tự nhiên là chúng có làm cả vùng nóng lên không.
Về cơ chế, mái nhà kính phản xạ một phần ánh nắng, nhưng không khí nóng trong nhà kính được thông gió ra ngoài vào trưa nắng, và mặt đất dưới mái không còn bốc hơi nước làm mát như đất trống có cây. Nhiều người dân sống cạnh vùng nhà kính kể rằng trưa nắng đi ngang thấy hầm hập hơn trước.
Mức ảnh hưởng của nhà kính lên nhiệt độ chung của cả Đà Lạt là chủ đề còn được bàn luận và nghiên cứu; không nên khẳng định quá mức. Điều ít bàn cãi hơn là nhà kính làm thay đổi cách nước mưa chảy, góp phần gây ngập cục bộ, như đã viết ở bài về mùa mưa trong mục này.
Nhà kính là sinh kế của rất nhiều hộ ở vùng ven, nên câu hỏi thực tế không phải là có nên có nhà kính, mà là bố trí, thiết kế và xen kẽ chúng với cây xanh thế nào cho hợp lý.
Một điều thú vị là ở vùng ven như Lâm Viên, người dân có thể tự cảm nhận hiệu ứng này trong một quãng đi bộ ngắn. Đi từ một khoảng sân bê tông giữa trưa vào dưới tán rừng thông chỉ cách vài chục mét, cảm giác mát dịu đến ngay. Ngược lại, đi qua một dãy nhà kính đang mở cửa thông gió vào giờ nắng gắt, có thể cảm thấy luồng không khí ấm phả ra. Những trải nghiệm hằng ngày ấy là bằng chứng cụ thể cho thấy bề mặt quyết định nhiệt độ ở quy mô nhỏ.
Vì vậy, dù chưa có con số đo chính xác cho từng phường, người dân và chính quyền vẫn có đủ cơ sở để ưu tiên giữ cây xanh, giữ rừng trong mọi kế hoạch phát triển vùng ven.
Những thay đổi người dân vùng ven hay nhắc tới
Bảng dưới gom các nhận xét thường gặp của người sống lâu năm ở vùng ven Đà Lạt, kèm cách hiểu thận trọng:
| Nhận xét | Có thể do | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Ít ngày rét đậm hơn trước | Khí hậu ấm lên, đô thị hoá | Phù hợp xu hướng số liệu được dẫn rộng rãi |
| Trưa nắng gắt hơn trên đường | Mất cây che, bê tông tích nhiệt | Cơ chế rõ, khác nhau theo từng nơi |
| Mùa khô khô hơn, suối cạn sớm | Mất rừng, mặt đất bị phủ kín, khai thác nước | Cơ chế rõ, chưa có số liệu theo phường |
| Nhiều nhà bắt đầu dùng quạt | Ấm lên, nhà xây kín, ít cây quanh nhà | Cảm nhận phổ biến, chưa có khảo sát |
| Sương ít hơn ở một số nơi | Ấm lên, độ ẩm giảm, thay đổi bề mặt | Còn cần thêm quan sát |
Đọc bảng để thấy rằng không phải mọi thay đổi đều chắc chắn như nhau. Những nhận xét có cơ chế rõ là cơ sở tốt để hành động, kể cả khi chưa có con số chính xác.
Mỗi nhà, mỗi xóm làm được gì
Không ai có thể một mình làm Đà Lạt lạnh lại, nhưng có nhiều việc giữ cho từng khu, từng ngôi nhà mát hơn và giữ được những gì còn lại:
- Giữ và trồng cây quanh nhà, ưu tiên cây có tán; một cây lớn che mái phía tây làm nhà mát hẳn vào chiều.
- Không bê tông hoá toàn bộ sân vườn; để lại đất có cỏ, gạch lỗ cho nước thấm.
- Giữ rừng thông trên đồi, báo khi thấy lấn chiếm, không mua đất có nguồn gốc lấn rừng.
- Xen kẽ cây xanh, băng cỏ giữa các khu nhà kính, giữ cây ven mương.
- Hứng và trữ nước mưa để đất và ao vườn giữ ẩm lâu hơn trong mùa khô.
- Thiết kế nhà thông gió tự nhiên, mái có cách nhiệt, thay vì phụ thuộc vào thiết bị làm mát.
- Tham gia góp ý quy hoạch khi phường, tỉnh lấy ý kiến người dân về các dự án trên đất rừng, đất đồi.
Những việc này không đòi hỏi công nghệ hay tiền lớn. Phần lớn là quyết định giữ lại cái đang có thay vì thay nó bằng bê tông.
Đà Lạt vẫn là Đà Lạt
Dù có ấm lên, Đà Lạt vẫn là nơi mát nhất trong số các đô thị lớn của Việt Nam nhờ độ cao. Những đêm mùa khô vẫn lạnh, những buổi sáng thung lũng Lâm Viên vẫn phủ sương, đồi thông vẫn reo. Ấm lên không có nghĩa Đà Lạt sẽ thành như vùng đồng bằng trong vài năm tới.
Nhưng chính vì khí hậu mát là tài sản lớn nhất của Đà Lạt, việc giữ nó đáng được coi trọng. Du lịch, nông nghiệp, nghề hoa, chất lượng sống của người dân đều dựa vào khí hậu ấy. Mỗi đồi thông còn lại ở vùng ven như Lâm Viên là một phần của tài sản chung đó.
Với người trẻ lớn lên ở Lâm Viên hôm nay, câu chuyện của ông bà về những mùa đông phải đốt lò sưởi cả ngày có thể nghe như chuyện xa xưa. Điều họ có thể làm là giữ để con cháu mình còn có những buổi sáng sương mù, còn nghe tiếng thông reo bên hồ Than Thở.
Câu hỏi thường gặp
Đà Lạt có thật sự nóng lên không?
Các phân tích số liệu khí tượng được báo chí và giới nghiên cứu dẫn lại cho thấy xu hướng ấm lên qua các thập kỷ, phù hợp với cảm nhận của nhiều người sống lâu năm. Mức tăng cụ thể nên xem trong các nghiên cứu có nguồn rõ ràng.
Nguyên nhân chính làm Đà Lạt ấm lên là gì?
Có nhiều nguyên nhân cùng tác động: khí hậu toàn cầu ấm lên, đô thị hoá làm bê tông thay rừng, mất rừng thông ven đô, mặt đất bị phủ kín và có thể cả nhà kính ở quy mô lớn. Mức đóng góp của từng yếu tố vẫn đang được nghiên cứu.
Nhà kính có làm Đà Lạt nóng hơn không?
Đây là chủ đề còn bàn luận. Về cơ chế, nhà kính làm mặt đất dưới mái mất khả năng bốc hơi làm mát và thải không khí nóng ra ngoài khi thông gió. Ảnh hưởng tới nhiệt độ chung cả thành phố chưa được khẳng định chắc bằng số liệu phổ biến.
Người dân có thể làm gì để vùng mình mát hơn?
Giữ và trồng cây có tán quanh nhà, không bê tông hoá toàn bộ sân vườn, giữ rừng thông trên đồi, xen cây xanh giữa các khu nhà kính, trữ nước mưa, thiết kế nhà thông gió tự nhiên và góp ý khi có quy hoạch trên đất rừng.
Đà Lạt có còn lạnh vào mùa khô không?
Có. Nhờ độ cao khoảng 1.500 mét, Đà Lạt vẫn mát hơn hẳn các đô thị khác của Việt Nam, và những đêm mùa khô trời quang vẫn lạnh, nhất là ở các thung lũng vùng ven như Lâm Viên. Nên mang áo ấm khi lên Đà Lạt bất kể mùa nào.