Chi phí sống ở Lâm Viên gồm năm nhóm chính: chỗ ở, ăn uống, điện nước và sưởi, đi lại, và các khoản theo hoàn cảnh như học hành, y tế. Ăn rau, hoa quả ở đây thường thuận vì gần vườn; khoản dễ bị đánh giá thấp nhất là sưởi ấm, chống ẩm và đi lại trên địa hình dốc.
Bài này không đưa ra giá thuê nhà, giá chợ hay tiền điện cụ thể, vì những con số đó thay đổi theo thời điểm, theo khu và theo cách sống. Thay vào đó, bài chỉ ra các yếu tố làm từng khoản tăng giảm, để người sắp chuyển đến, sinh viên mới hay gia đình đang tính chuyện lên Đà Lạt sống tự lập được bảng dự trù cho mình.
Chỗ ở: khu nào, loại nào, vì sao chênh nhau
Lâm Viên có nhiều kiểu chỗ ở: phòng trọ sinh viên quanh khu trường đại học, nhà phố trên các trục đường chính, nhà vườn trong xóm, nhà nằm giữa khu nhà kính, nhà ven đồi thông ở những đoạn nhìn ra thung lũng. Giá thuê chênh nhau theo mấy yếu tố chính: gần trung tâm hay xa, đường vào có cho ô tô không, nhà có tầm nhìn không, mùa thuê và thời hạn thuê.
Ở Đà Lạt, mùa lễ, Tết và mùa du lịch làm giá phòng ngắn ngày tăng, còn thuê dài hạn ít biến động hơn. Nhiều chủ nhà muốn cho thuê theo đêm vào mùa cao điểm, nên hợp đồng thuê dài hạn nên ghi rõ thời hạn, giá, điều kiện tăng giá, tránh cảnh bị đòi lại nhà giữa chừng.
Với nhà vườn hay nhà gần khu nhà kính, hỏi thêm chuyện phun thuốc, tiếng máy bơm, xe chở hàng sáng sớm. Với nhà trên dốc, hỏi đường lên có trơn khi mưa không, có chỗ để xe an toàn không. Những thứ này không ghi trên bảng giá nhưng ảnh hưởng rất lớn đến đời sống hằng ngày.
Ăn uống: gần vườn không có nghĩa là luôn rẻ
Người ở Lâm Viên có lợi thế dễ thấy: rau, củ, hoa quả ôn đới trồng ngay quanh nhà, có khi mua thẳng từ vườn hoặc ở các chợ nhỏ sáng sớm. Rau theo mùa, đang rộ vụ thường dễ mua; rau trái vụ, hàng đẹp chọn lọc để đi các tỉnh thì không còn rẻ.
Thịt, cá, gạo, đồ khô phần lớn được chở từ nơi khác lên, nên chịu thêm chi phí vận chuyển đường đèo. Hải sản tươi không phải thế mạnh của Đà Lạt. Gia đình quen ăn nhiều cá biển sẽ thấy khoản này khác với khi ở vùng ven biển.
Ăn ngoài ở các khu đông sinh viên thường có nhiều lựa chọn bình dân; ăn ở các khu đông khách du lịch thì khác. Trời lạnh khiến người ta có xu hướng ăn nhiều món nóng, uống nhiều đồ ấm, và đây là một khoản nhỏ mỗi ngày nhưng cộng dồn không nhỏ. Tự nấu ăn là cách tiết kiệm rõ nhất, nhất là với sinh viên ở trọ chung.
Bảng dự trù: các khoản và yếu tố làm khoản đó tăng giảm
Dùng bảng này làm khung để tự lập dự trù: liệt kê từng khoản, rồi hỏi giá thực tế lúc chuyển đến và ghi con số của chính mình bên cạnh.
| Khoản | Yếu tố làm tăng | Yếu tố làm giảm |
|---|---|---|
| Thuê nhà, phòng | Gần trung tâm, có tầm nhìn, thuê ngắn mùa cao điểm | Thuê dài hạn, ở ghép, xa trục chính |
| Ăn uống | Ăn ngoài nhiều, mua hàng trái vụ, hải sản | Tự nấu, mua rau theo mùa, mua ở chợ sáng |
| Điện | Sưởi điện, bình nóng lạnh, máy sấy, nhà ẩm phải chạy máy hút ẩm | Nhà đón nắng, cách nhiệt tốt, tắt thiết bị khi không dùng |
| Nước | Tưới vườn bằng nước máy, rò rỉ đường ống | Dùng nước mưa trữ cho tưới cây, sửa rò rỉ |
| Đi lại | Ở xa trường, nơi làm; xe phải lên dốc nhiều | Ở gần nơi học, làm; đi chung xe |
| Quần áo, chăn đệm | Năm đầu phải sắm đồ lạnh, đồ chống mưa | Sắm dần, ưu tiên đồ nhiều lớp mỏng |
| Sức khoẻ | Không có bảo hiểm y tế, ốm vặt mùa lạnh | Có thẻ bảo hiểm, giữ ấm, sống điều độ |
Năm đầu tiên luôn tốn hơn các năm sau, vì phải sắm đồ ấm, chăn đệm, áo mưa, có khi cả máy sưởi. Khi lập dự trù, tách riêng khoản sắm ban đầu khỏi khoản chi hằng tháng để không bị giật mình.
Chợ và mua sắm: mua ở đâu cho hợp nhịp sống
Người Lâm Viên đi chợ theo nhiều cách. Những chợ nhỏ họp sáng sớm ở các khu dân cư bán rau, thịt, đồ khô cho bữa trong ngày. Hàng rau, hàng hoa của chính các hộ trồng bán tại vườn hoặc bày ven đường vào mùa rộ. Còn những thứ cần lựa chọn nhiều như quần áo ấm, đồ gia dụng, điện máy thì người ta thường xuống khu trung tâm Đà Lạt, nơi có chợ lớn và các cửa hàng.
Mua rau tại vườn có cái lợi là tươi và biết nguồn gốc, nhưng nên hỏi người bán rau đã qua thời gian cách ly sau phun thuốc chưa, nhất là với rau ăn lá. Mua ở chợ thì chọn hàng quen, rửa kỹ, ngâm nước sạch trước khi nấu. Những thói quen này không phải vì nghi ngờ ai, mà vì sống giữa vùng sản xuất thì hiểu rõ quy trình hơn ai hết.
Mua sắm trực tuyến ở Lâm Viên khá thuận, đơn hàng giao lên Đà Lạt thường chậm hơn các thành phố lớn một chút và có khi phát sinh phí vận chuyển cao hơn với hàng cồng kềnh. Ghi địa chỉ đầy đủ theo tên phường mới kèm mốc dễ nhận để người giao hàng tìm được trên đường dốc.
Một khoản nhỏ nhưng đều là đồ dùng cho mùa mưa: áo mưa, ủng, ô, túi chống nước. Ở Đà Lạt, những thứ này hỏng nhanh hơn ở vùng khô, nên tính như một khoản chi thường xuyên.
Điện, sưởi và chống ẩm: khoản hay bị đánh giá thấp
Người từ vùng nóng lên thường nghĩ Đà Lạt mát nên không tốn điện máy lạnh. Đúng là ít cần máy lạnh, nhưng bù lại có bình nóng lạnh dùng quanh năm, máy sưởi những tháng lạnh, máy sấy quần áo mùa mưa khi đồ phơi mãi không khô, có nhà còn chạy máy hút ẩm. Cộng lại, tiền điện mùa lạnh và mùa mưa có thể không thấp như dự kiến.
Giá điện sinh hoạt tính theo bậc thang, dùng càng nhiều thì giá các bậc trên càng cao. Vì vậy những thiết bị công suất lớn như máy sưởi, máy sấy, bình nóng lạnh là nơi đáng để tiết kiệm. Chọn nhà đón nắng, chắn gió lùa, dùng rèm dày, chăn ấm thay vì sưởi cả đêm là những cách giảm đáng kể.
Với nhà thuê, hỏi rõ cách tính tiền điện: theo công tơ riêng với giá nhà nước, hay chủ nhà tính theo đơn giá riêng. Đây là chỗ tranh cãi hay gặp ở các dãy trọ. Hợp đồng ghi rõ từ đầu thì tránh được phần lớn chuyện khó chịu.
Nước sinh hoạt, rác thải và nước mưa
Phần lớn khu dân cư ở Lâm Viên dùng nước máy; một số xóm vườn xa có thể dùng thêm nước giếng, nước suối dẫn về hoặc nước mưa trữ. Nước dùng để ăn uống nên là nước máy hoặc nước đã xử lý; nước từ nguồn gần khu nhà kính cần thận trọng hơn vì có thể nhiễm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật.
Rác sinh hoạt được thu gom theo lịch của khu vực. Đà Lạt từng có các chương trình phân loại rác tại nguồn; cách phân loại và lịch thu gom ở từng tổ dân phố, hỏi tổ trưởng để biết. Rác nông nghiệp như vỏ bao bì thuốc bảo vệ thực vật, nilon phủ luống, màng nhà kính cũ không bỏ chung với rác sinh hoạt, phải bỏ đúng điểm thu gom dành riêng.
Nước mưa là chuyện riêng của xứ dốc. Máng xối, rãnh thoát quanh nhà nên được dọn trước mùa mưa; lá thông rụng làm nghẹt máng rất nhanh. Nhà có hố trữ nước mưa để tưới vườn vừa giảm tiền nước vừa giảm lượng nước chảy tràn xuống dốc.
Đi lại hằng ngày ở địa hình đồi
Xe máy là phương tiện chính. Phần lớn người dân Lâm Viên đi lại bằng xe máy. Lên dốc nhiều, xe mau mòn phanh, lốp, nhông xích hơn đi đường bằng; bảo dưỡng định kỳ là khoản chi đều đặn, cũng là chuyện an toàn.
Ô tô cần chỗ đậu. Nhiều hẻm dốc hẹp, ô tô không vào được hoặc khó quay đầu. Gia đình có ô tô nên tính chỗ đậu khi chọn nhà, vì gửi xe xa nhà mỗi ngày là thêm chi phí và thời gian.
Mùa lễ hội và cao điểm du lịch. Các tuyến lên hồ Than Thở, thung lũng Tình Yêu, làng hoa Thái Phiên đông xe vào dịp lễ. Người đi làm, đi học nên chọn đường vòng, đi sớm hơn thường lệ trong những ngày này.
Đi các tỉnh. Người làm việc hay về thăm quê ở Thành phố Hồ Chí Minh, miền Tây hay miền Trung tính thêm khoản xe khách, máy bay qua sân bay Liên Khương. Đặt vé sớm dịp Tết thường dễ tìm chỗ hơn.
Lập ngân sách tháng đầu khi mới chuyển lên
Một cách thực tế cho người mới lên là sống tháng đầu như một tháng khảo sát: ghi lại mọi khoản chi, không cần chi li, chỉ cần đủ nhóm. Hết tháng, bạn sẽ thấy khoản nào khác với dự tính. Tháng thứ hai điều chỉnh: đổi chỗ mua rau, đổi cách sưởi, đi chung xe với bạn cùng trọ.
Để dành một khoản dự phòng cho những việc bất ngờ đặc trưng của Đà Lạt: xe hỏng giữa dốc, đồ điện hỏng vì ẩm, ốm vặt khi đổi mùa, hay khoản tiền cọc khi phải đổi phòng giữa chừng. Khoản dự phòng giúp không phải vay mượn khi có chuyện.
Với gia đình định ở lâu dài, cân nhắc chuyện mua hay thuê nhà dựa trên nhiều yếu tố hơn giá: công việc có ổn định ở Đà Lạt không, con cái học ở đâu, pháp lý của căn nhà định mua. Các bài về giấy tờ đất, xây nhà trên dốc trong danh mục này có những câu hỏi cần trả lời trước khi xuống tiền.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở Lâm Viên có đắt hơn trung tâm Đà Lạt không?
Tuỳ khoản. Chỗ ở ở các xóm xa trục chính thường mềm hơn khu lõi trung tâm, rau quả gần vườn dễ mua. Nhưng đi lại xa hơn, đường dốc hơn, một số nhà phải tự lo nước, sưởi. Lập dự trù theo bảng các khoản sẽ thấy rõ hơn một con số chung.
Mùa nào ở Đà Lạt tốn tiền điện nhất?
Thường là những tháng lạnh cuối năm và mùa mưa dài, khi máy sưởi, bình nóng lạnh, máy sấy chạy nhiều. Tiền điện tính bậc thang nên thiết bị công suất lớn làm tăng nhanh. Chọn nhà đón nắng và chắn gió giúp giảm đáng kể.
Sinh viên mới lên Đà Lạt nên chuẩn bị những khoản gì?
Tiền cọc và tháng thuê đầu, đồ ấm và chăn đệm, áo mưa, chi phí đi lại, bảo hiểm y tế qua trường và một khoản dự phòng. Năm đầu tốn hơn các năm sau vì phải sắm đồ, nên tách riêng khoản sắm ban đầu.
Tiền điện nhà trọ tính thế nào thì hợp lý?
Cách rõ ràng nhất là công tơ riêng cho từng phòng và đơn giá ghi trong hợp đồng. Hỏi rõ trước khi thuê để tránh tranh cãi. Nếu thấy cách tính bất hợp lý, có thể hỏi thông tin về giá điện sinh hoạt từ đơn vị điện lực.
Rác nilon, vỏ bao thuốc trong vườn bỏ ở đâu?
Không bỏ chung với rác sinh hoạt. Vỏ bao bì thuốc bảo vệ thực vật phải bỏ vào điểm thu gom riêng; nilon phủ luống, màng nhà kính cũ thu gom theo hướng dẫn của địa phương. Hỏi tổ dân phố về điểm thu gom gần vườn.