Vào những đêm trời quang, ít gió, đáy các thung lũng ở phường Lâm Viên-Đà Lạt thường lạnh hơn đỉnh đồi bên cạnh. Nguyên nhân là không khí sát mặt đất nguội đi khi mặt đất toả nhiệt lên trời, trở nên nặng hơn, trượt theo sườn xuống và đọng lại ở chỗ trũng. Giới khí tượng gọi đây là hiện tượng nghịch nhiệt: càng lên cao càng ấm, ngược với bình thường.
Hiện tượng này giải thích nhiều điều người dân vùng ven quan sát hằng ngày: sương đặc ở thung lũng trong khi đồi đã quang, nhà dưới thấp lạnh hơn nhà trên cao, cây trong vườn ở đáy thung lũng có khi bị hại vì lạnh trong những đêm lạnh nhất của mùa khô.
Bài này giải thích cơ chế, khi nào nghịch nhiệt mạnh nhất, nó ảnh hưởng gì tới nhà ở, cây trồng, sức khoẻ, và những cách người dân thích nghi. Sương mù ở trung tâm Đà Lạt và lịch thời tiết các tháng có bài ở trang của phường Xuân Hương-Đà Lạt.
Bình thường thì càng lên cao càng lạnh
Trong điều kiện bình thường, nhiệt độ không khí giảm dần theo độ cao. Đó là lý do Đà Lạt ở độ cao khoảng 1.500 mét mát hơn hẳn các vùng đồng bằng ven biển cùng vĩ độ, và đỉnh Lang Biang lại lạnh hơn lòng Đà Lạt.
Ban ngày, mặt trời làm nóng mặt đất, mặt đất làm nóng lớp không khí sát nó. Không khí nóng nhẹ hơn, bốc lên, đưa nhiệt lên cao. Quá trình này giữ cho nhiệt độ giảm đều theo độ cao.
Nhưng sau khi mặt trời lặn, tình thế đảo ngược. Mặt đất mất nhiệt rất nhanh bằng cách toả nhiệt lên bầu trời, nhất là khi trời quang, không mây che. Lớp không khí sát mặt đất nguội theo, trong khi không khí ở cao hơn nguội chậm hơn.
Khi lớp sát đất trở nên lạnh hơn lớp phía trên, ta có nghịch nhiệt. Ở vùng đồi núi như Lâm Viên, hiện tượng này được khuếch đại bởi địa hình.
Không khí lạnh chảy xuống thung lũng như nước
Không khí lạnh nặng hơn không khí ấm. Trên sườn đồi, lớp không khí lạnh sát mặt đất không đứng yên mà trượt từ từ xuống dốc, giống như nước chảy, dồn về chỗ thấp nhất là đáy thung lũng. Người ta gọi đó là dòng gió núi hay dòng khí lạnh đổ dốc.
Đáy thung lũng trở thành một cái hồ không khí lạnh. Càng về khuya, hồ này càng dày và càng lạnh. Trong khi đó, đỉnh đồi nằm trên mặt hồ lạnh, được bao quanh bởi không khí ấm hơn, nên nhiệt độ ở đỉnh đồi có thể cao hơn đáy thung lũng vài độ.
Ở những thung lũng hẹp, có đập chắn hoặc có công trình, nhà kính chắn ngang, không khí lạnh khó thoát ra, đọng lâu hơn. Ở những thung lũng mở, có lối thoát về phía thấp hơn, khí lạnh chảy tiếp đi, đọng ít hơn.
Đến sáng, khi mặt trời lên làm nóng sườn đồi, nghịch nhiệt tan dần. Đỉnh đồi được nắng trước, đáy thung lũng được nắng sau; vì vậy thung lũng có thể lạnh và có sương lâu hơn đồi cả tiếng đồng hồ.
Khi nào nghịch nhiệt mạnh nhất
Không phải đêm nào cũng có nghịch nhiệt rõ. Bảng dưới tóm tắt điều kiện thuận và không thuận:
| Điều kiện | Nghịch nhiệt mạnh | Nghịch nhiệt yếu hoặc không có |
|---|---|---|
| Mây | Trời quang, nhiều sao | Trời nhiều mây, mây giữ nhiệt |
| Gió | Lặng gió | Gió mạnh xáo trộn không khí |
| Độ ẩm | Không khí khô | Không khí rất ẩm, mưa |
| Mùa | Mùa khô, đặc biệt các tháng đầu năm | Mùa mưa |
| Địa hình | Thung lũng kín, đáy rộng, lối thoát hẹp | Sườn dốc mở, đỉnh đồi |
| Mặt phủ | Đất trống, cỏ thấp | Dưới tán rừng dày |
Dưới tán rừng dày, tán cây che bớt bức xạ của mặt đất lên trời, nên đất và không khí dưới rừng nguội chậm hơn khoảng đất trống bên cạnh. Đó là một lý do nữa khiến mép rừng thông thường ấm hơn giữa cánh đồng nhà kính trong đêm lạnh.
Nhìn bảng sẽ thấy các tháng mùa khô, khi trời thường quang và ít gió vào ban đêm, là lúc nghịch nhiệt ở thung lũng Lâm Viên rõ nhất. Đây cũng là thời gian Đà Lạt có những đêm lạnh nhất trong năm.
Sương đọng ở thung lũng
Khi không khí lạnh đi tới một mức nhất định, hơi nước trong nó ngưng tụ thành những giọt nước li ti lơ lửng: đó là sương. Vì đáy thung lũng lạnh nhất, sương hình thành ở đó trước và dày nhất. Sáng sớm đứng trên đồi nhìn xuống, thung lũng như một biển mây trắng, còn đỉnh đồi nhô lên trong nắng.
Cảnh này đẹp với người chụp ảnh, nhưng gây khó cho người đi đường: xe chạy từ đồi xuống thung lũng đột ngột lọt vào vùng sương dày, tầm nhìn giảm chỉ còn vài chục mét. Cần giảm tốc độ, bật đèn, giữ khoảng cách.
Ngoài sương lơ lửng, hơi nước còn đọng trực tiếp trên bề mặt lạnh thành giọt sương trên lá, trên mái nhà kính, trên yên xe. Nhà kính ở đáy thung lũng thường đọng nhiều nước trên mái vào sáng sớm, nước nhỏ giọt xuống cây bên dưới.
Sương ở thung lũng vùng ven thường tan muộn hơn sương ở trung tâm, vì trung tâm đô thị có nhiều bê tông giữ nhiệt và ít chỗ trũng kín như thung lũng vùng ven.
Đêm lạnh nhất và cây trồng
Trong những đêm lạnh nhất của mùa khô, nhiệt độ ở đáy thung lũng có thể xuống thấp hơn nhiều so với con số dự báo cho Đà Lạt, vốn thường đo ở trạm khí tượng đặt ở vị trí chuẩn. Người làm vườn lâu năm biết rằng vườn mình dưới thấp lạnh hơn bản tin.
Có những năm, ở các vùng trũng của Đà Lạt xuất hiện hiện tượng sương muối, tức hơi nước đóng thành lớp băng mỏng trên lá khi nhiệt độ sát mặt đất xuống dưới điểm đông. Sương muối làm cháy lá, hỏng hoa, rau ngoài trời. Hiện tượng này không xảy ra năm nào cũng có, và mức độ khác nhau giữa các nơi.
Nhà kính giúp che chắn cây khỏi phần lớn cái lạnh và sương muối trực tiếp, đó là một trong những lý do nhà kính phổ biến ở đáy thung lũng. Nhưng trong nhà kính kín, độ ẩm cao kèm nhiệt độ thấp lại thuận lợi cho một số bệnh nấm, nên người trồng vẫn phải thông gió, theo dõi.
Cây trồng ngoài trời ở đáy thung lũng chịu thiệt nhiều nhất. Một số người làm vườn che phủ cây bằng lưới, bạt vào những đêm được dự báo lạnh, tưới nước trước đêm lạnh để đất giữ nhiệt, hoặc chọn trồng ở sườn cao hơn những loại cây nhạy lạnh.
Những đêm lạnh nhất thường rơi vào khoảng giữa mùa khô, khi gió mùa đông bắc mang không khí khô và lạnh xuống, trời quang nhiều ngày liền. Người làm vườn ở các thung lũng trong phường thường theo dõi kỹ bản tin trong những tuần này, chuẩn bị bạt che, lưới phủ cho cây ngoài trời và kiểm tra hệ thống thông gió của nhà kính.
Nghịch nhiệt ở quy mô cả lòng chảo Đà Lạt
Thung lũng ở Lâm Viên là những cái lòng chảo nhỏ nằm trong một lòng chảo lớn là Đà Lạt. Vào những buổi sáng mùa khô lặng gió, nghịch nhiệt cũng hình thành ở quy mô cả thành phố: một lớp không khí lạnh, ẩm phủ trên lòng chảo, bên trên là lớp không khí ấm hơn như một cái nắp.
Dưới cái nắp ấy, khói xe, khói bếp, bụi đường không thoát lên cao được mà đọng lại sát mặt đất. Đứng từ một đỉnh đồi cao ở vùng ven nhìn về phía trung tâm vào sáng sớm, đôi khi thấy một lớp mù xám mỏng phủ lên phố, khác với sương trắng ở các thung lũng xung quanh.
Lớp nắp này thường tan khi nắng lên đủ mạnh, khoảng giữa buổi sáng. Vì vậy những người nhạy cảm với khói bụi nên tập thể dục ở những nơi thoáng, nhiều cây, và tránh những con đường đông xe vào sáng sớm những ngày lặng gió.
Khi Đà Lạt ngày càng đông xe và đông nhà, hiện tượng này đáng được chú ý hơn. Rừng thông và các khoảng xanh ở vùng ven như Lâm Viên giúp giữ cho không khí của cả lòng chảo trong lành hơn.
Nghịch nhiệt và đời sống trong nhà
Chọn vị trí nhà. Nhà ở đáy thung lũng lạnh và ẩm hơn nhà trên sườn trong mùa khô. Người nhạy lạnh, người già, trẻ nhỏ nên tính điều này khi chọn nhà thuê.
Giữ ấm. Nhà ở vùng trũng cần cửa kín gió, chăn đủ ấm, và nếu dùng sưởi thì chọn thiết bị an toàn. Không đốt than trong phòng kín để sưởi, vì nguy cơ ngộ độc khí rất nguy hiểm.
Ẩm mốc. Không khí lạnh đọng kèm sương làm tường, quần áo, chăn nệm dễ ẩm mốc. Phơi đồ khi có nắng, thông gió buổi trưa, dùng máy hút ẩm nếu cần.
Khói đọng. Trong những đêm nghịch nhiệt, khói bếp, khói đốt rác không bay lên được mà đọng sát mặt đất ở thung lũng. Đốt rác vườn vào chiều tối có thể làm cả xóm ngộp khói đến sáng. Đây là lý do nên hạn chế đốt, nhất là vào mùa khô.
Sức khoẻ. Người có bệnh hô hấp, tim mạch nên giữ ấm khi ra ngoài lúc sáng sớm, nhất là khi đi qua vùng thung lũng còn sương lạnh.
Đọc thời tiết theo kiểu người vùng ven
Người làm vườn ở Lâm Viên quen dự đoán đêm lạnh theo dấu hiệu tự nhiên: chiều trời quang, gió lặng dần, không khí khô, sao rõ ngay từ đầu hôm. Những buổi chiều như vậy, họ biết đêm nay thung lũng sẽ lạnh và sáng mai sương dày.
Ngược lại, đêm có mây hoặc có gió thường ấm hơn, sương ít hơn. Đầu mùa mưa, khi mây nhiều, nghịch nhiệt gần như biến mất, đêm ở thung lũng dễ chịu hơn.
Một dấu hiệu khác là khói bếp chiều tối. Nếu khói bốc thẳng rồi tan, không khí đang xáo trộn, đêm ít lạnh. Nếu khói bò ngang, là là sát mái nhà và đọng lại trong thung lũng, đó là lúc lớp không khí lạnh đã hình thành, đêm sẽ lạnh và sáng mai sương dày.
Bản tin thời tiết cho Đà Lạt là thông tin tham khảo tốt, nhưng nên nhớ nó đại diện cho vị trí trạm đo. Với vườn ở đáy thung lũng, nhiều nhà vườn đặt nhiệt kế riêng để biết chính xác vườn mình lạnh tới đâu, và ghi lại qua các năm để rút kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Nghịch nhiệt là gì?
Nghịch nhiệt là hiện tượng nhiệt độ không khí tăng theo độ cao thay vì giảm như bình thường. Ở vùng đồi núi, nó thường xảy ra vào đêm trời quang, lặng gió, khi không khí lạnh sát mặt đất trượt xuống đọng ở thung lũng.
Vì sao nhà dưới thung lũng ở Đà Lạt lạnh hơn nhà trên đồi?
Vì về đêm không khí lạnh nặng hơn, chảy theo sườn xuống và đọng ở đáy thung lũng. Nhà dưới thấp nằm trong hồ không khí lạnh đó, còn nhà trên đồi được bao quanh bởi không khí ấm hơn. Chênh lệch rõ nhất vào các đêm mùa khô trời quang.
Đà Lạt có sương muối không?
Có những năm, ở các vùng trũng của Đà Lạt xuất hiện sương muối vào các đêm lạnh nhất mùa khô, làm cháy lá rau, hoa ngoài trời. Hiện tượng này không năm nào cũng có và mức độ khác nhau giữa các nơi.
Vì sao sương ở thung lũng tan muộn hơn trên đồi?
Vì sáng ra mặt trời chiếu tới đỉnh đồi trước, đáy thung lũng nhận nắng muộn hơn. Lớp không khí lạnh đọng dày ở đáy cũng cần nhiều thời gian để ấm lên. Vì vậy sương ở thung lũng thường kéo dài hơn trên đồi.
Có nên đốt rác vườn vào buổi tối ở Lâm Viên không?
Không nên. Vào những đêm nghịch nhiệt, khói không bay lên được mà đọng sát mặt đất ở thung lũng, làm cả xóm ngộp khói đến sáng. Đốt rác ở mép rừng thông mùa khô còn có nguy cơ cháy rừng. Nên phân loại và xử lý rác theo hướng dẫn của địa phương.