Hoa dại ở Lâm Viên-Đà Lạt: dã quỳ, cỏ hồng, hoa mua và những loài mọc ven đồi

Ngoài những luống hoa trồng trong nhà kính, các đồi, mép đường, bờ suối ở phường Lâm Viên-Đà Lạt còn có nhiều loài hoa dại mọc tự nhiên. Quen thuộc nhất là dã quỳ vàng rực vào khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, cỏ hồng phủ hồng sườn đồi cùng thời điểm, hoa mua tím ven đồi trong mùa mưa, hoa ngũ sắc gần như quanh năm, và lan rừng bám trên thân cây.

Nhiều loài trong số này không phải bản địa mà là cây được đưa vào từ nơi khác, rồi tự lan ra và hoà vào cảnh quan đến mức người ta tưởng chúng có sẵn. Một số loài còn được xem là cây xâm lấn, lấn át cây bản địa. Ngắm hoa dại đẹp, nhưng hiểu chúng thì ngắm sâu hơn.

Bài này giới thiệu các loài hoa dại dễ gặp ở vùng ven Lâm Viên, mùa nở theo khoảng thời gian, cách nhận biết, và những điều nên giữ khi ngắm, chụp ảnh. Hoa trồng ở làng hoa có mục riêng; lịch mùa hoa ở trung tâm Đà Lạt có bài ở trang của phường Xuân Hương-Đà Lạt.

Dã quỳ: màu vàng của cuối năm

Dã quỳ là cây bụi thân thảo, cao có khi hơn đầu người, lá xẻ thùy, hoa vàng tươi giống hoa hướng dương nhỏ. Cây mọc thành bụi lớn ven đường, sườn đồi, bờ rào, đất bỏ hoang. Mùa nở rộ thường vào khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, quanh các tháng cuối năm, khiến nhiều con đường vùng ven như được viền vàng.

Dã quỳ có nguồn gốc từ châu Mỹ, được đưa tới vùng Tây Nguyên từ lâu và đã lan rộng khắp cao nguyên. Cây mọc khoẻ, chịu đất xấu, lan nhanh, nên được xếp vào nhóm cây có khả năng xâm lấn. Tuy vậy, với người Đà Lạt và người Tây Nguyên, dã quỳ đã thành biểu tượng của mùa khô, của những ngày nắng đẹp cuối năm.

Ngày xưa, người làm vườn còn dùng dã quỳ trồng làm hàng rào, cắt thân lá ủ làm phân xanh. Ngày nay ở nhiều nơi người ta phát bớt dã quỳ ven đường để giữ tầm nhìn cho xe, nhưng vẫn để lại những đám đẹp.

Mùa dã quỳ là mùa chụp ảnh. Nên chụp ở mép đường an toàn, không dừng xe giữa khúc cua, không giẫm nát cả bụi để vào giữa, không bẻ hoa mang về vì hoa héo rất nhanh sau khi cắt.

Cỏ hồng: đồi đổi màu theo gió

Cỏ hồng là một loài cỏ có bông nhỏ màu hồng tím, khi trổ bông đồng loạt làm cả sườn đồi chuyển sang màu hồng nhạt, đung đưa theo gió. Ở Đà Lạt, cỏ hồng thường trổ bông vào khoảng cuối mùa mưa, đầu mùa khô, cùng thời điểm với dã quỳ.

Cỏ hồng mọc trên đất trống, đồi cỏ, ven rừng thưa. Những đồi cỏ hồng nổi tiếng thường nằm ở các vùng ngoại ô Đà Lạt, nhiều nơi không thuộc phường Lâm Viên-Đà Lạt. Trong phường, cỏ hồng xuất hiện rải rác trên đất trống, ven đồi thông, không thành những đồi lớn như các điểm chụp ảnh quen thuộc.

Giống dã quỳ, cỏ hồng cũng là loài có nguồn gốc ngoại lai, đã thích nghi tốt với khí hậu cao nguyên. Màu hồng đẹp nhất vào sáng sớm và chiều muộn khi nắng xiên, và khi bông còn mới; bông già chuyển sang màu bạc, vẫn đẹp theo kiểu khác.

Đồi cỏ hồng dễ bị giẫm nát khi đông người vào chụp ảnh. Một lối mòn bị giẫm qua mùa này sẽ trơ đất mùa sau. Đi theo lối sẵn có giúp đồi giữ màu lâu hơn.

Một số quán cà phê, khu vườn ở vùng ven Đà Lạt chủ động trồng cỏ hồng để tạo cảnh chụp ảnh vào mùa. Những đồi cỏ trồng như vậy đẹp không kém đồi cỏ mọc tự nhiên, nhưng là đất tư, vào phải theo quy định của chủ. Phân biệt được đồi tự nhiên và đồi trồng giúp khách biết nơi nào được tự do dạo chơi, nơi nào cần hỏi.

Hoa mua và những bông hoa tím mùa mưa

Hoa mua là cây bụi thấp, lá có gân dọc rõ, hoa năm cánh màu tím hồng, nhị vàng hoặc tím cong như móc câu. Cây mọc ven đồi, ven rừng, đất trống, nở nhiều trong mùa mưa. Hoa mua là loài bản địa phổ biến ở nhiều vùng đồi núi Việt Nam.

Quả mua chín tím đen, trẻ con vùng quê hay hái ăn vì vị ngọt chát và làm đen cả lưỡi. Ở Đà Lạt, trẻ con vùng ven cũng có những trò chơi như vậy, dù ngày nay ít hơn.

Cùng mùa mưa, ven đồi còn có nhiều loài hoa tím, xanh nhỏ của các loại cỏ dại, dây leo. Không phải loài nào cũng có tên phổ thông; nhiều loài người dân chỉ gọi chung là hoa dại, hoa cỏ.

Nếu muốn tìm hiểu tên các loài, có thể chụp ảnh rõ hoa, lá, thân rồi tra trong sách thực vật hoặc hỏi người có hiểu biết. Các ứng dụng nhận dạng cây trên điện thoại cho kết quả tham khảo, nhưng có thể sai với các loài ít phổ biến.

Hoa dại dễ gặp ở vùng ven Lâm Viên

Bảng dưới tóm tắt các loài dễ gặp nhất. Mùa nở ghi theo khoảng, có thể lệch theo năm và theo vị trí:

Mai anh đào trong bảng là trường hợp lưng chừng: loài này mọc tự nhiên trên vùng núi cao, nhưng phần lớn cây ven đường ở Đà Lạt là do người trồng. Vì vậy nó vừa là hoa của rừng, vừa là hoa của phố.

Ngũ sắc và chuyện cây ngoại lai

Ngũ sắc là cây bụi có hoa nhỏ mọc thành chùm tròn, nhiều màu trên cùng một chùm: cam, vàng, hồng, đỏ. Cây có mùi hắc khi vò lá, mọc khoẻ ở bờ rào, đất bỏ hoang, ven đường. Hoa nở gần như quanh năm.

Ngũ sắc là ví dụ rõ về cây ngoại lai xâm lấn: được đưa vào làm cảnh, sau đó thoát ra ngoài, lan nhanh, lấn át cây bản địa. Quả của nó được chim ăn và phát tán hạt đi xa. Lá và quả xanh của ngũ sắc được nhiều tài liệu ghi là có độc với vật nuôi và người nếu ăn phải.

Chuyện cây ngoại lai không đơn giản là tốt hay xấu. Dã quỳ, cỏ hồng đã thành một phần văn hoá cảnh quan của Đà Lạt; khó và cũng không cần thiết phải loại bỏ hết. Nhưng khi một loài lan tràn vào rừng, lấn mất chỗ của cây con bản địa, đó là vấn đề cần quản lý.

Với người làm vườn, nên tránh trồng mới các loài đã biết là xâm lấn mạnh gần mép rừng, và kiểm soát chúng trong vườn mình để không lan ra ngoài.

Ngắm hoa dại có trách nhiệm

Hoa dại đẹp vì nó tự nhiên. Một vài nguyên tắc giúp giữ vẻ đẹp đó cho người đến sau:

• Chụp, đừng hái. Phần lớn hoa dại héo rất nhanh khi cắt; bó hoa hái về thường bỏ đi sau vài giờ.
• Không đào cây, nhất là lan rừng. Lan rừng sống trên cây, trên đá trong điều kiện rất riêng, mang về thường chết. Khai thác lan rừng còn có thể vi phạm quy định bảo vệ thực vật hoang dã.
• Đi trên lối có sẵn, không giẫm thành lối mới qua đồi cỏ.
• Không vào vườn, đất tư để chụp ảnh khi chưa được phép; nhiều đám dã quỳ đẹp nằm trong đất của người dân.
• Dừng xe đúng chỗ, không đỗ giữa đường dốc, khúc cua để chụp hoa ven đường.

Mùa hoa dại cũng là mùa nhiều người đến các con đường vùng ven. Kiên nhẫn chờ, nhường đường, giữ trật tự là cách giữ thiện cảm với người dân địa phương, những người hằng ngày vẫn đi lại, làm vườn trên chính những con đường ấy.

Hoa dại quanh vườn và nhà kính

Ở vùng làng hoa, nhiều người coi cỏ dại và hoa dại quanh vườn là thứ cần dọn sạch. Điều này dễ hiểu, vì cỏ tranh nước, tranh dinh dưỡng với cây trồng, và có thể là nơi trú của sâu bệnh. Nhưng dọn sạch hoàn toàn mọi mép vườn, bờ mương lại có cái giá riêng.

Những dải hoa dại ven vườn là nơi ong, bướm, ruồi ăn mật và nhiều loài côn trùng có ích sinh sống. Một số loài là thiên địch của sâu hại trong vườn. Khi mọi bờ vườn bị phát trụi và phun thuốc diệt cỏ, những loài này mất chỗ ở, và người làm vườn phải dựa nhiều hơn vào thuốc để trị sâu.

Thuốc bảo vệ thực vật phun trên ruộng hoa có thể bay sang hoa dại ven bờ, gây hại cho ong và côn trùng thụ phấn đến kiếm mật. Phun đúng lúc lặng gió, tránh giờ ong hoạt động nhiều, không phun lan ra bờ là cách giảm hại. Nguyên tắc an toàn khi dùng thuốc được viết ở mục làng hoa.

Một cách làm dung hoà là giữ một dải cỏ, hoa dại thấp ở bờ mương, mép đồi, cắt tỉa định kỳ thay vì diệt sạch. Dải này vừa giữ đất bờ, vừa giữ chỗ cho côn trùng có ích.

Hoa dại và lịch của người vùng ven

Với người làm vườn ở Lâm Viên, hoa dại là một cuốn lịch tự nhiên. Dã quỳ vàng báo hiệu mùa mưa sắp dứt, chuẩn bị vào vụ hoa Tết. Mai anh đào nở là Tết đã gần. Hoa mua tím ven đồi là đang giữa mùa mưa, cần lo thoát nước, phòng bệnh cho cây.

Những tín hiệu này không chính xác như lịch giấy, mỗi năm có thể sớm muộn vài tuần theo thời tiết. Nhưng chính độ lệch ấy lại cho người làm vườn biết năm nay mùa đến sớm hay muộn, mưa dứt nhanh hay chậm.

Trẻ con lớn lên ở vùng ven cũng có lịch riêng theo hoa dại: mùa hái quả mua, mùa ngắt bông cỏ hồng chơi, mùa nhặt hoa dã quỳ cài tóc. Những ký ức ấy theo các em đi xa, và là một phần của cảm giác quê nhà.

Giữ lại những đám hoa dại ven vườn, ven đường không chỉ để đẹp. Chúng là nơi ong, bướm, côn trùng có ích tìm thức ăn, góp phần thụ phấn và cân bằng sinh thái cho cả vùng trồng trọt.

Câu hỏi thường gặp

Mùa hoa dã quỳ ở Đà Lạt vào tháng mấy?

Dã quỳ thường nở rộ vào khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, quanh các tháng cuối năm. Thời điểm cụ thể mỗi năm có thể sớm hoặc muộn vài tuần tuỳ thời tiết, và khác nhau giữa các vùng.

Dã quỳ có phải cây bản địa của Đà Lạt không?

Không. Dã quỳ có nguồn gốc từ châu Mỹ, được đưa tới vùng Tây Nguyên từ lâu rồi lan rộng. Cây mọc khoẻ, lan nhanh nên được xếp vào nhóm có khả năng xâm lấn, dù đã thành biểu tượng mùa khô của cao nguyên.

Ở phường Lâm Viên-Đà Lạt có đồi cỏ hồng không?

Cỏ hồng mọc rải rác trên đất trống, ven đồi thông trong phường, nhưng những đồi cỏ hồng lớn nổi tiếng thường ở các vùng ngoại ô khác của Đà Lạt. Muốn tìm đồi lớn nên hỏi thông tin cập nhật trước khi đi.

Có nên hái lan rừng về trồng không?

Không nên. Lan rừng sống trong điều kiện rất riêng, mang về thường chết, và việc khai thác có thể vi phạm quy định bảo vệ thực vật hoang dã. Muốn trồng lan, nên mua cây nhân giống từ nơi bán hợp pháp.

Hoa ngũ sắc có độc không?

Nhiều tài liệu ghi lá và quả xanh của cây ngũ sắc có độc nếu ăn phải, với cả vật nuôi và người. Không nên để trẻ nhỏ hái quả ăn. Nếu nghi ngộ độc, cần đưa đi khám ngay.