Chim ở đồi thông và hồ Lâm Viên-Đà Lạt: loài dễ gặp, sẻ thông họng vàng và cách ngắm

Đồi thông và hồ ở phường Lâm Viên-Đà Lạt là nơi sống của nhiều loài chim quen thuộc: chào mào, bạc má, chim sâu, cu gáy, gõ kiến trong rừng thông; bói cá, diệc, cò quanh hồ Than Thở, hồ Đa Thiện. Đáng chú ý nhất là sẻ thông họng vàng, loài chim nhỏ chỉ có ở rừng thông trên cao nguyên quanh Đà Lạt, có thể gặp ở những mảng rừng thông còn tốt.

Người ở vùng ven nghe tiếng chim mỗi sáng nhưng ít khi để ý từng loài. Người đi ngắm chim từ xa đến thì biết rằng cao nguyên Lâm Viên là một trong những vùng có nhiều loài chim đặc hữu của Việt Nam, dù phần lớn các loài quý hiếm sống ở rừng núi cao xa đô thị chứ không ở vùng ven.

Bài này giới thiệu những loài chim dễ gặp ở Lâm Viên, cách nhận biết qua tiếng hót và dáng bay, cách ngắm chim không làm phiền, và những mối đe doạ với chim ở vùng ven đô.

Rừng thông ven đô là nhà của ai

Một khoảnh rừng thông nhìn có vẻ đơn điệu: cây nào cũng giống cây nào, dưới tán chỉ có cỏ và lá kim. Nhưng với chim, đó là một môi trường nhiều tầng. Ngọn thông là chỗ đậu ngắm, chỗ hót gọi bạn. Thân cây có vỏ nứt là nơi côn trùng trú, thức ăn của chim gõ kiến, chim leo cây. Cây bụi dưới tán và mép rừng là nơi chim nhỏ làm tổ, tìm hạt, tìm sâu.

Rừng thông ven đô ở Lâm Viên còn tiếp giáp với vườn, hồ, khu dân cư. Sự đan xen này tạo ra nhiều môi trường nhỏ: chim rừng ra mép vườn tìm thức ăn, chim nước ở hồ, chim quen sống gần người đậu trên mái nhà, dây điện. Vì vậy chỉ trong một buổi sáng đi bộ quanh hồ Than Thở hay thung lũng Tình Yêu, người để ý có thể gặp khá nhiều loài.

Số loài và số lượng chim phụ thuộc trực tiếp vào việc rừng còn liền hay đã vỡ vụn. Một mảng rừng lớn liền nhau nuôi được nhiều loài hơn hẳn nhiều mảng nhỏ rời rạc cộng lại. Đây là lý do việc giữ các hành lang rừng thông nối với nhau quan trọng với chim.

Không có số liệu khảo sát chim riêng cho phường được công bố rộng rãi; những gì viết dưới đây dựa trên các loài phổ biến ở rừng thông và hồ vùng Đà Lạt nói chung.

Sẻ thông họng vàng: loài chim của riêng cao nguyên

Sẻ thông họng vàng là loài chim nhỏ thuộc họ sẻ đồng, lông vàng xanh với mảng đen trên đầu, sống trong rừng thông trên cao nguyên Lâm Viên. Loài này được giới nghiên cứu ghi nhận là đặc hữu của vùng cao nguyên quanh Đà Lạt, tức không tìm thấy tự nhiên ở nơi nào khác trên thế giới.

Sẻ thông họng vàng ăn hạt thông và hạt cỏ, thường đi thành nhóm nhỏ, hay đậu trên ngọn thông. Vì gắn chặt với rừng thông, sự tồn tại của loài phụ thuộc vào việc rừng thông trên cao nguyên còn giữ được bao nhiêu. Các tổ chức bảo tồn xếp loài này vào nhóm cần được quan tâm vì phạm vi sống hẹp và rừng thông bị thu hẹp.

Người đi ngắm chim thường tìm sẻ thông họng vàng ở những rừng thông ít bị xáo trộn quanh Đà Lạt. Ở vùng ven Lâm Viên, khả năng gặp phụ thuộc vào việc mảng rừng còn đủ lớn và yên tĩnh. Không có gì bảo đảm sẽ gặp; kiên nhẫn và yên lặng là điều kiện đầu tiên.

Biết rằng ngay trên đồi thông sau nhà có thể có một loài chim cả thế giới chỉ có ở đây là một lý do rất cụ thể để giữ rừng.

Những loài chim dễ gặp ở Lâm Viên

Bảng dưới liệt kê các loài phổ biến ở rừng thông, vườn và hồ vùng Đà Lạt, kèm đặc điểm dễ nhận ra. Tên ghi theo cách gọi phổ thông:

Ngoài các loài trên, còn nhiều loài chim nhỏ khác sống trong rừng thông mà người không chuyên khó phân biệt. Một cuốn sách hướng dẫn nhận dạng chim Việt Nam và một ống nhòm nhỏ là đủ để bắt đầu.

Nghe chim trước khi thấy chim

Trong rừng thông, nghe thấy chim dễ hơn nhìn thấy. Chim nhỏ lẫn vào tán lá kim, di chuyển nhanh, đậu cao. Người ngắm chim có kinh nghiệm thường nhận ra loài qua tiếng trước, rồi mới đưa ống nhòm lên tìm.

Buổi sáng sớm, từ khi trời hửng đến vài giờ sau, là lúc chim hót nhiều nhất. Chiều muộn, trước khi chim về tổ, cũng là thời điểm tốt. Giữa trưa nắng, rừng thường im hơn.

Tập nghe có thể bắt đầu từ những loài quen: tiếng chào mào lảnh lót, tiếng cu gáy trầm đều, tiếng gõ kiến cộc cộc. Khi đã quen những tiếng này, những tiếng lạ sẽ nổi bật lên, và đó là lúc bắt đầu tìm loài mới. Ghi âm bằng điện thoại để so sánh sau cũng là cách học hiệu quả.

Tiếng thông reo khi gió mạnh có thể át tiếng chim. Những sáng lặng gió đầu mùa mưa thường là lúc nghe chim rõ nhất.

Một số người dân trong phường nuôi chim cảnh trong lồng và treo ngoài hiên. Tiếng chim lồng có thể khiến chim hoang dã cùng loài tới gần, nhưng cũng là lý do bẫy chim mồi tồn tại. Phân biệt tiếng chim hoang và tiếng chim lồng là một kỹ năng nhỏ mà người ngắm chim ở vùng ven nên có.

Một mẹo cho người mới: đứng yên một chỗ ở mép rừng khoảng mười, mười lăm phút thay vì đi liên tục. Chim quen dần với sự có mặt của người đứng yên và bắt đầu hoạt động trở lại, lúc đó mới dễ quan sát. Ngồi ở một ghế đá bên hồ vào sáng sớm thường cho nhiều cơ hội hơn một vòng đi bộ vội vàng.

Ngắm chim không làm phiền chim

Ngắm chim là thú vui nhẹ nhàng, nhưng vẫn có thể gây hại nếu không cẩn thận. Những nguyên tắc cơ bản:

• Giữ khoảng cách. Dùng ống nhòm, ống kính tele thay vì cố tiến lại gần. Chim bay đi là dấu hiệu đã tới quá gần.
• Không chọc vào tổ, không cầm trứng, không bắt chim non dù thấy rơi khỏi tổ; chim bố mẹ thường vẫn ở gần chăm sóc.
• Không phát tiếng chim ghi sẵn liên tục để dụ chim, nhất là trong mùa sinh sản; việc này làm chim căng thẳng, bỏ tổ.
• Đi nhẹ, nói nhỏ, mặc màu trầm, không chạy nhảy trong rừng.
• Không cho chim ăn đồ ăn của người như bánh mì, cơm; thức ăn không hợp làm chim bệnh và thay đổi tập tính.
• Không vào đất tư, khu hạn chế để tìm chim khi chưa được phép.

Ngắm chim cũng là cách tốt để trẻ con làm quen với thiên nhiên. Một buổi sáng đi quanh hồ với một ống nhòm và một cuốn sổ ghi tên loài có thể là kỷ niệm các em nhớ lâu.

Bẫy chim và những mối đe doạ khác

Mối đe doạ trực tiếp nhất với chim ở vùng ven đô là bẫy bắt. Chào mào, khướu và nhiều loài chim hót được săn lùng để nuôi lồng, bán. Bẫy lưới, bẫy keo, chim mồi đặt ở mép rừng làm suy giảm số lượng chim ở nhiều vùng của Việt Nam, và vùng ven Đà Lạt không phải ngoại lệ.

Việc bắt, mua bán một số loài chim hoang dã bị pháp luật hạn chế hoặc cấm, tuỳ loài. Ngay cả với loài không bị cấm, bẫy bắt tràn lan làm vắng tiếng chim trong rừng. Người dân thấy bẫy chim trong rừng có thể báo cho kiểm lâm hoặc chính quyền phường.

Mối đe doạ gián tiếp là mất môi trường sống: rừng bị lấn, cây bụi mép rừng bị phát, bờ hồ bị bê tông hoá. Thuốc bảo vệ thực vật dùng nhiều trong vùng trồng trọt cũng có thể ảnh hưởng tới chim qua nguồn thức ăn là côn trùng.

Ánh đèn và tiếng ồn cũng ảnh hưởng tới chim. Những khu nhà kính chong đèn ban đêm, loa nhạc ở các điểm du lịch, quán cà phê giữa rừng làm thay đổi nhịp sinh hoạt của chim quanh đó. Mức ảnh hưởng chưa được đo đạc ở Đà Lạt, nhưng ở nhiều nơi khác trên thế giới, ánh sáng nhân tạo ban đêm được ghi nhận là làm rối loạn tập tính của chim.

Mèo thả rông là một mối đe doạ ít được nhắc tới: mèo nhà đi săn chim nhỏ, nhất là chim non mới rời tổ. Giữ mèo trong nhà vào sáng sớm, mùa chim sinh sản là việc nhỏ có ích.

Giữ tiếng chim cho vùng ven

Muốn còn nghe tiếng chim mỗi sáng, cần giữ cho chim chỗ ở và thức ăn. Với rừng thông, đó là giữ các mảng rừng liền, giữ cây bụi ở mép rừng. Với vườn nhà, đó là trồng vài cây có quả, có hoa, để lại một góc cây bụi, đặt một chậu nước nông vào mùa khô.

Với cộng đồng, nói không với việc mua chim hoang dã nuôi lồng là cách hiệu quả nhất để giảm bẫy bắt. Khi không còn người mua, sẽ bớt người bẫy.

Với người làm vườn, giữ chim cũng là giữ một lực lượng diệt sâu miễn phí. Nhiều loài chim nhỏ như chim sâu, bạc má ăn rất nhiều sâu non, rệp, côn trùng trên cây. Một khu vườn có chim ghé thường đỡ sâu hơn, và người trồng có thể giảm bớt số lần phun thuốc.

Với trường học trong phường, những buổi ngắm chim, đếm chim cho học sinh vừa là bài học sinh học, vừa gieo ý thức giữ rừng từ nhỏ. Một học sinh biết tên mười loài chim trên đồi sau nhà sẽ khó lòng thờ ơ khi đồi bị phát.

Câu hỏi thường gặp

Sẻ thông họng vàng là chim gì?

Đó là loài chim nhỏ lông vàng xanh, đầu có mảng đen, sống trong rừng thông trên cao nguyên quanh Đà Lạt. Loài này được ghi nhận là đặc hữu của vùng, tức không có tự nhiên ở nơi khác, nên sự tồn tại của nó gắn chặt với việc giữ rừng thông.

Ở Lâm Viên ngắm chim ở đâu?

Có thể thử ở mép rừng thông quanh hồ Than Thở, hồ Đa Thiện, các đồi thông còn liền ở vùng ven. Đi vào sáng sớm, đi nhẹ, mang ống nhòm. Trong khu du lịch nên theo quy định và lối đi của khu.

Thời điểm nào trong ngày dễ thấy chim nhất?

Sáng sớm, từ lúc trời hửng đến vài giờ sau, là lúc chim hoạt động và hót nhiều nhất. Chiều muộn cũng tốt. Giữa trưa nắng và những lúc gió mạnh, rừng thường yên tĩnh hơn và khó nghe tiếng chim.

Thấy chim non rơi khỏi tổ thì làm gì?

Thường không nên bắt về. Chim non mới tập bay hay xuống đất và chim bố mẹ vẫn ở gần chăm sóc. Nếu chim ở chỗ nguy hiểm như giữa đường, có thể đặt nhẹ lên cành cây gần đó rồi rời đi, giữ mèo, chó tránh xa.

Bắt chim rừng về nuôi có vi phạm không?

Tuỳ loài. Nhiều loài chim hoang dã được pháp luật bảo vệ, việc bắt, nuôi, mua bán bị hạn chế hoặc cấm. Ngay cả loài không bị cấm, bẫy bắt tràn lan làm suy giảm chim ở địa phương. Cách tốt nhất là ngắm chim ngoài tự nhiên.