Các thung lũng ở làng hoa Thái Phiên và nhiều vùng trồng cúc của Đà Lạt sáng đèn ban đêm vì nhà vườn đang "chong đèn" cho hoa cúc. Cúc là cây ngày ngắn: khi đêm đủ dài, cây ngừng mọc thân và chuyển sang ra nụ. Bật đèn giữa đêm làm cây "tưởng" đêm vẫn ngắn, tiếp tục vươn cao. Khi cành đủ dài, nhà vườn tắt đèn cho cây ra hoa đúng ngày muốn bán.
Cảnh hàng nghìn mái nhà kính phát sáng vàng giữa đồi thông là một trong những hình ảnh ban đêm đặc biệt của phường Lâm Viên-Đà Lạt. Bài này giải thích nguyên lý sinh học đằng sau, cách nhà vườn thực hiện, cái giá của nó, và cách ngắm cảnh này mà không làm phiền ai.
Cây ngày ngắn là gì và vì sao cúc cần đêm dài
Nhiều loài thực vật dùng độ dài của ngày và đêm như một chiếc đồng hồ để biết mùa. Hiện tượng này gọi là quang chu kỳ. Có loài ra hoa khi ngày dài (cây ngày dài), có loài ra hoa khi ngày ngắn (cây ngày ngắn), có loài không quan tâm. Cúc thuộc nhóm cây ngày ngắn. Nói chính xác hơn, thứ cây cúc "đo" không phải độ dài ban ngày mà là độ dài của đêm liên tục, không bị ánh sáng ngắt quãng.
Khi đêm dài vượt một ngưỡng nhất định, cơ chế bên trong cây kích hoạt quá trình hình thành mầm hoa. Ở quê gốc ôn đới, điều đó xảy ra vào mùa thu, khi ngày ngắn lại, nên cúc là hoa mùa thu. Ở Đà Lạt, gần xích đạo hơn, độ dài ngày đêm thay đổi ít trong năm, và đêm thường đủ dài để cúc ra hoa quanh năm. Vấn đề là nếu để tự nhiên, cây cúc sẽ ra nụ khi thân còn quá ngắn, cho cành hoa lùn, không bán được.
Vì thế nhà vườn phải can thiệp: giữ cây ở trạng thái sinh trưởng thân lá cho đến khi đủ chiều cao, rồi mới cho cây chuyển sang ra hoa. Công cụ để làm việc đó chính là ánh sáng nhân tạo ban đêm.
Điều thú vị là chỉ cần một khoảng sáng ngắn giữa đêm cũng đủ "đánh lừa" cây, vì cây phản ứng với độ dài của khoảng tối liền mạch dài nhất chứ không phải tổng số giờ tối. Phát hiện này đến từ các nghiên cứu sinh lý thực vật nửa đầu thế kỷ trước và nay là kiến thức nền của nghề trồng cúc ở khắp nơi. Nhà vườn Đà Lạt có thể không gọi tên lý thuyết, nhưng họ vận dụng nó hằng đêm.
Chong đèn diễn ra thế nào trong một lứa cúc
Mỗi giống cúc, mỗi mùa có thông số riêng do nhà vườn tích luỹ. Khung chung của một lứa cúc cắt cành thường như sau:
- Trồng cây con đã ra rễ từ ngọn giâm vào luống, căng lưới đỡ. Ngay từ những đêm đầu tiên, đèn đã được bật để cây không ra nụ sớm.
- Trong giai đoạn chong đèn, đèn bật vào khoảng giữa đêm trong một số giờ nhất định, hoặc bật nhấp nháy theo chu kỳ. Mục đích là "cắt đôi" đêm dài thành hai đêm ngắn. Cây coi như vẫn ở mùa ngày dài và tiếp tục vươn thân.
- Khi cây đạt chiều cao mong muốn, tính sao cho phần thân đủ dài sau khi cắt, nhà vườn tắt đèn. Từ đây cây nhận đêm dài liên tục và bắt đầu hình thành nụ.
- Sau khi tắt đèn, nhà vườn canh nụ, tỉa nụ phụ với cúc đơn hoặc ngắt nụ đỉnh với cúc chùm, chăm cho bông nở đều.
- Cắt hoa khi bông đạt độ nở phù hợp với quãng đường vận chuyển: đi xa thì cắt sớm hơn, bán gần thì để nở thêm.
Toàn bộ quy trình cho phép nhà vườn chọn ngày thu hoạch với sai số vài ngày, điều không thể có nếu để cây theo trời. Đây là lý do cúc trở thành loại hoa chủ lực ở các làng hoa: có thể "đặt lịch" được.
Đèn gì và bật bao lâu
Thời trước, nhà vườn dùng bóng đèn sợi đốt treo thành hàng dọc trên luống. Bóng sợi đốt cho ánh sáng vàng ấm, tốn điện và nóng, nhưng rẻ và dễ lắp. Đó là nguồn gốc của màu vàng cam đặc trưng trong những bức ảnh làng hoa ban đêm. Những năm gần đây, nhiều vườn chuyển sang đèn tiết kiệm điện và đèn LED, ánh sáng trắng hơn hoặc có phổ được thiết kế riêng cho cây trồng.
Cây cúc nhạy với ánh sáng đỏ trong việc "đo" đêm, nên loại đèn có nhiều thành phần đỏ cho hiệu quả tốt với lượng điện thấp hơn. Thời gian bật mỗi đêm và cách bật liên tục hay ngắt quãng là kinh nghiệm riêng từng vườn, phụ thuộc giống cúc, mùa trong năm và loại đèn. Bài này không nêu con số cụ thể vì không có một công thức đúng cho mọi trường hợp.
Điều chắc chắn là chi phí điện chiếm phần đáng kể trong chi phí một lứa cúc, nhất là với đèn đời cũ. Chuyển sang đèn tiết kiệm là cách nhiều hộ giảm chi, dù khoản đầu tư ban đầu cao hơn. Hệ thống hẹn giờ tự động cũng phổ biến, thay cho việc trước đây có người phải thức dậy bật tắt đèn hằng đêm.
Cách bố trí đèn cũng là kinh nghiệm. Đèn treo quá thưa thì có góc luống thiếu sáng, cây ở đó ra nụ sớm hơn phần còn lại, làm lứa hoa không đều. Đèn treo quá thấp dễ va vào cây khi cây vươn cao. Nhà vườn thường nâng dần dây đèn hoặc chọn độ cao cố định đủ phủ đều cả luống từ đầu đến cuối lứa.
Khi lứa cúc được tắt đèn, nhà vườn còn phải để ý ánh sáng lọt từ nhà kính bên cạnh vẫn đang chong đèn. Ánh sáng hắt sang có thể làm một dải cây sát vách ra nụ chậm hơn, nên nhiều vườn che vách hoặc bố trí các luống cùng lịch nằm cạnh nhau.
Cái giá của những thung lũng sáng đèn
Cảnh làng hoa sáng đèn đẹp khi nhìn từ xa, nhưng với người sống gần, ánh sáng ban đêm là chuyện cần thích nghi. Nhà ở sát nhà kính cúc có thể bị sáng hắt qua cửa sổ, ảnh hưởng giấc ngủ. Nhiều gia đình dùng rèm dày, trồng cây chắn, hoặc làm việc với hàng xóm để bố trí đèn hướng vào luống.
Ô nhiễm ánh sáng cũng được nhắc đến trong các thảo luận về môi trường. Bầu trời phía trên vùng trồng cúc sáng lên đáng kể, làm giảm khả năng ngắm sao, và có thể ảnh hưởng đến côn trùng, chim hoạt động ban đêm. Mức độ ảnh hưởng cụ thể đến hệ sinh thái địa phương chưa được đo đạc nhiều, nên đây là vấn đề cần thêm nghiên cứu hơn là kết luận vội.
Về phía nhà vườn, rủi ro là điện. Mất điện vài đêm trong giai đoạn chong đèn có thể làm cả luống cúc ra nụ sớm, cành lùn, mất giá. Vì vậy những hộ trồng nhiều thường có phương án dự phòng, và đợt cắt điện kéo dài là nỗi lo thật sự của làng hoa.
Chong đèn cho cúc khác các kỹ thuật ánh sáng khác thế nào
Nhiều người nhầm chong đèn cúc với việc chiếu sáng để cây quang hợp nhiều hơn. Hai việc này khác nhau về mục đích và cách làm:
| Kỹ thuật | Mục đích | Cường độ sáng | Áp dụng |
|---|---|---|---|
| Chong đèn ngắt đêm | Điều khiển ngày ra hoa | Thấp, chỉ cần đủ để cây "cảm" được | Cúc và một số cây ngày ngắn |
| Chiếu sáng bổ sung | Tăng quang hợp, tăng sinh trưởng | Cao, tốn nhiều điện | Nhà kính ở xứ ít nắng, ít gặp ở Đà Lạt |
| Che tối | Ép cây ngày ngắn ra hoa khi đêm tự nhiên chưa đủ dài | Che kín bằng màn đen | Một số nơi trồng cúc ở vĩ độ cao |
| Che nắng | Giảm nhiệt, giảm cháy lá | Lưới che một phần nắng | Ly, cây con, giai đoạn nắng gắt |
Ở Đà Lạt, chong đèn ngắt đêm là kỹ thuật phổ biến nhất vì cường độ cần thấp mà hiệu quả điều khiển lại cao.
Những hiểu lầm hay gặp về làng hoa sáng đèn
"Đèn để sưởi ấm cho hoa." Đèn chong cúc có cường độ thấp, nhiệt toả ra không đáng kể với cả một nhà kính, nhất là đèn LED. Đà Lạt cũng không lạnh đến mức cần sưởi cho cúc. Mục đích duy nhất là điều khiển thời điểm ra hoa.
"Đèn bật để làm cảnh cho khách du lịch." Hiếm có vườn nào trả tiền điện hằng đêm chỉ để khách chụp ảnh. Cảnh đẹp là sản phẩm phụ của một kỹ thuật canh tác. Khi lứa cúc đã tắt đèn, nhà kính tối dù khách có đến hay không.
"Chiếu đèn làm bông cúc to hơn." Kích thước bông phụ thuộc giống, dinh dưỡng, việc tỉa nụ và thời tiết lúc nụ phát triển. Chong đèn chỉ ảnh hưởng gián tiếp: cây có thân dài và khoẻ hơn trước khi ra nụ thì có nền tốt để nuôi bông.
"Đèn bật suốt đêm." Phần lớn vườn chỉ bật trong một khoảng thời gian giữa đêm hoặc bật ngắt quãng theo chu kỳ, vì mục đích là cắt đôi đêm dài chứ không phải xoá bỏ bóng tối. Bật suốt đêm vừa tốn điện vừa không cần thiết.
"Nhà kính nào sáng đèn cũng trồng cúc." Phần lớn là cúc, nhưng một số nhà kính có đèn vì mục đích khác như chăm cây con, sưởi khu ươm trong đợt lạnh, hoặc đơn giản là đèn làm việc ban đêm khi đóng hàng.
Ngắm cảnh làng hoa sáng đèn sao cho đúng
Cảnh này đẹp nhất khi nhìn từ trên cao xuống, và không cần vào tận vườn. Vài lưu ý:
- Chọn chỗ đứng ở ven đường lớn hoặc điểm cao công cộng, không đi sâu vào lối nhỏ giữa nhà kính ban đêm.
- Không chiếu đèn pin, đèn flash vào trong nhà kính: ánh sáng thêm vào có thể làm rối lịch chong đèn của nhà vườn, nhất là trong giai đoạn sau khi tắt đèn.
- Không mở cửa nhà kính hay vén màng để chụp. Thay đổi ánh sáng, nhiệt độ trong nhà kính ảnh hưởng trực tiếp đến cây.
- Ban đêm đường làng tối, dốc, có thể có xe chở hàng. Đi chậm, mặc áo ấm vì đêm Đà Lạt lạnh.
- Thời điểm nhiều luống cúc chong đèn nhất thường rơi vào các tháng trồng cúc cho Tết; ngoài thời gian đó vẫn có đèn nhưng ít vùng sáng đồng loạt.
Nhớ rằng những ngọn đèn ấy là công cụ làm ăn của nhà vườn, không phải đèn trang trí. Ngắm từ xa là cách tôn trọng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hoa cúc phải chiếu đèn ban đêm?
Cúc là cây ngày ngắn, gặp đêm dài liên tục thì chuyển sang ra nụ. Chiếu đèn giữa đêm chia đêm dài thành hai đêm ngắn, giữ cây tiếp tục mọc thân. Khi cây đủ cao, nhà vườn tắt đèn để cây ra hoa đúng thời điểm mong muốn.
Chong đèn cho cúc có làm cây lớn nhanh hơn không?
Không trực tiếp. Ánh sáng chong đèn có cường độ thấp, không đủ để cây quang hợp thêm nhiều. Tác dụng chính là ngăn cây ra nụ sớm, nhờ vậy cây có thời gian vươn thân dài hơn trước khi ra hoa.
Ở đâu ngắm làng hoa sáng đèn ở Đà Lạt?
Các vùng trồng cúc tập trung như Thái Phiên trong phường Lâm Viên-Đà Lạt và nhiều thung lũng trồng hoa khác của Đà Lạt. Nên ngắm từ ven đường lớn hoặc điểm cao công cộng, không đi sâu vào lối nhỏ giữa các nhà kính ban đêm.
Có phải đèn nhà kính làm ô nhiễm ánh sáng không?
Ánh sáng từ nhà kính cúc làm bầu trời phía trên vùng trồng sáng hơn và có thể ảnh hưởng đến người sống gần cùng côn trùng, chim hoạt động về đêm. Mức ảnh hưởng cụ thể tới hệ sinh thái địa phương còn cần thêm nghiên cứu.
Nếu mất điện vài đêm thì hoa cúc sẽ ra sao?
Trong giai đoạn chong đèn, mất điện vài đêm liên tiếp có thể khiến cây nhận đủ đêm dài và ra nụ sớm, cành hoa lùn hơn mong muốn. Mức thiệt hại tuỳ giống và số đêm mất điện, nên nhà vườn lớn thường có phương án dự phòng.
Chụp ảnh nhà kính ban đêm có cần xin phép không?
Chụp từ đường công cộng nhìn xuống thung lũng thì thường không ảnh hưởng ai. Nhưng nếu muốn vào gần hay vào trong nhà kính thì phải hỏi chủ vườn, và tuyệt đối không dùng đèn flash hay đèn pin chiếu vào luống cúc.