Nhà ở của người Lâm Viên kể lại lịch sử định cư của phường: những ngôi nhà gỗ ván thông lợp tôn của các xóm vườn cũ, nhà vườn có hiên rộng để làm hoa, nhà phố hẹp nhiều tầng ở các trục đường, và những ngôi nhà mới pha nhiều phong cách. Mỗi kiểu nhà là một câu trả lời cho ba điều kiện cố định của nơi này: khí hậu lạnh ẩm, đất dốc và nghề vườn.
Bài này tả nhà ở như một phần văn hoá: vì sao nhà gỗ từng phổ biến, căn bếp và cái hiên có ý nghĩa gì với gia đình nhà vườn, nhà phố ở Lâm Viên khác nhà phố miền xuôi ở đâu, và người dân đang giữ hay thay đổi nếp nhà cũ ra sao. Thủ tục xây nhà trên đất dốc là chuyện của mục thủ tục, ở đây chỉ bàn cách người ta sống trong ngôi nhà.
Nhà gỗ ván thông: kiểu nhà của những xóm đầu tiên
Những gia đình lên lập xóm làm vườn ở phía đông bắc Đà Lạt thời trước phần đông dựng nhà bằng gỗ, vì gỗ thông có sẵn, dễ làm, và nhà gỗ ấm hơn nhà tường mỏng trong khí hậu lạnh. Kiểu nhà phổ biến là khung gỗ, vách ván ghép đứng hoặc ghép ngang, mái tôn hoặc ngói, nền nâng nhẹ khỏi mặt đất để tránh ẩm. Cửa sổ nhỏ, có khi lắp kính để lấy sáng mà vẫn giữ hơi ấm.
Theo thời gian, nhiều nhà gỗ được thay bằng nhà xây, nhưng ở các xóm vườn Lâm Viên vẫn còn những ngôi nhà ván cũ, có khi đứng cạnh nhà xây mới của chính gia đình ấy. Lớp sơn bạc màu, mái tôn có vết gỉ, chậu hoa phong lữ trước hiên là hình ảnh nhiều người gắn với Đà Lạt xưa. Với chủ nhà, đó trước hết là chỗ ở quen thuộc, nơi cha mẹ mình đã sống, chứ không phải đồ trang trí.
Nhà gỗ cũng có cái khó: mối mọt, ẩm mốc, nguy cơ cháy, tốn công bảo dưỡng. Vì thế việc giữ hay thay là quyết định riêng của từng nhà. Người đi tham quan nên ngắm từ đường đi chung, không vào sân hay chụp sát cửa nhà người khác.
Căn bếp và cái hiên: hai không gian quan trọng nhất
Căn bếp là trái tim của nhà. Trong khí hậu lạnh, bếp là nơi ấm nhất và là chỗ cả nhà tụ lại. Nhiều nhà cũ ở xóm vườn từng có bếp củi, ống khói nhô qua mái, khói chiều toả trên sườn đồi là cảnh quen. Ngày nay bếp gas, bếp điện thay dần, nhưng thói quen ngồi quanh bếp uống nước, kể chuyện vẫn còn.
Ấm nước luôn sôi. Một ấm nước nóng trên bếp gần như cả ngày là nét quen trong nhà người Lâm Viên. Khách đến được mời trà nóng trước tiên, kể cả người lạ hỏi đường đôi khi cũng được mời.
Cái hiên là chỗ làm việc. Với nhà vườn, hiên không chỉ để ngồi chơi mà là chỗ phân loại, bó hoa, để dụng cụ, phơi đồ khi trời hửng nắng. Hiên thường rộng, có mái che kéo dài để làm được cả khi mưa.
Chòi vườn. Nhiều gia đình có thêm chòi nhỏ giữa vườn, nơi nghỉ trưa, nấu nước, cất đồ và có khi ngủ lại trong mùa bận. Chòi vườn là một kiểu nhà ở phụ đặc trưng của vùng trồng hoa.
Ba kiểu nhà phổ biến ở Lâm Viên và cách sống trong đó
Bảng dưới so sánh ba kiểu nhà thường thấy theo cách người dân sử dụng, không phải theo tiêu chuẩn xây dựng:
| Kiểu nhà | Thường gặp ở đâu | Đặc điểm sinh hoạt |
|---|---|---|
| Nhà gỗ ván, nhà cấp bốn cũ | Xóm vườn, các con dốc nhỏ phía Thái Phiên và quanh đồi | Bếp là trung tâm, hiên rộng, sân đất hoặc lát gạch, gần vườn |
| Nhà vườn xây kiên cố | Ven các trục đường xóm, sát nhà kính | Tầng trệt dành cho làm việc và kho, tầng trên để ở, có chỗ đỗ xe chở hàng |
| Nhà phố nhiều tầng | Trục đường chính, khu sát trung tâm và quanh trường đại học | Tầng dưới buôn bán hoặc cho thuê, gia đình ở phía trên, ít đất vườn |
Ranh giới giữa các kiểu nhà ngày càng mờ: nhiều nhà vườn xây thêm phòng cho thuê, nhiều nhà phố vẫn giữ mấy chậu hoa và một góc rau trên sân thượng.
Sống với dốc: bậc thang, tường chắn và lối đi chung
Đất ở Lâm Viên ít chỗ bằng phẳng. Nhiều ngôi nhà có cửa chính ở mặt đường nhưng phía sau là một tầng hụt xuống sườn dốc, hoặc ngược lại phải leo nhiều bậc thang mới tới cửa. Bậc thang, tường chắn đất, rãnh thoát nước là những phần không thể thiếu của nhà ở đây, và người dân quen chăm chút chúng như chăm mái nhà.
Lối đi chung giữa các nhà trên dốc thường hẹp, nhiều bậc, được các hộ cùng giữ gìn. Mùa mưa, nước chảy theo lối đi xuống thấp nên chuyện ai đổ rác, ai để vật cản trên lối đi trở thành chuyện của cả xóm. Nhiều xóm có thói quen cùng nhau dọn rãnh, sửa bậc trước mùa mưa.
Sống trên dốc cũng tạo ra nét riêng trong sinh hoạt: người ta mang đồ bằng gùi, bằng xe đẩy nhỏ, hoặc chia nhỏ hàng ra nhiều chuyến. Người lớn tuổi đi lại chậm và cẩn thận, nhất là khi bậc thang ướt sương buổi sáng. Khách đến chơi nên mang giày đế bám và đi chậm ở những lối dốc trong xóm.
Giữ ấm và chống ẩm: kinh nghiệm sống trong nhà lạnh
Đóng cửa sớm. Người Lâm Viên quen đóng cửa khi chiều xuống để giữ hơi ấm tích được ban ngày. Cửa sổ kính lấy sáng nhưng ít mở vào buổi tối.
Chăn dày và áo ấm trong nhà. Không ít nhà không dùng máy sưởi mà dựa vào chăn dày, áo len và căn bếp. Ra đường hay ở trong nhà, mặc áo ấm là chuyện thường ngày quanh năm.
Chống ẩm cho đồ đạc. Mùa mưa, quần áo phơi lâu khô, đồ gỗ dễ mốc. Nhiều nhà có góc phơi đồ gần bếp, dùng túi hút ẩm, thường xuyên mở tủ cho thoáng khi trời hửng.
Chọn hướng đón nắng. Khi dựng nhà, người dân thường ưu tiên chỗ đón được nắng sáng, tránh gió lùa mạnh từ thung lũng. Đây là kinh nghiệm thực tế về khí hậu chứ không phải quy tắc nào khác. Một căn nhà có nắng chiếu vào phòng khách buổi sáng sẽ ấm hơn hẳn, đồ đạc ít mốc hơn và tiết kiệm được công hong phơi trong những tháng mưa dầm.
Vườn trước nhà, hàng rào và chậu hoa
Đi trong các khu phố và xóm của Lâm Viên, bạn sẽ thấy rất ít nhà để mặt tiền trống trơn. Trước cửa thường có vài chậu hoa, một hàng rào cây xanh cắt tỉa thấp, hoặc giàn hoa leo phủ cổng. Với nhà vườn, đó có khi là những loại hoa thừa giống; với nhà phố, đó là phần vườn còn lại sau khi đất đã dành hết cho nhà và chỗ đỗ xe.
Hàng rào ở các xóm cũ thường thấp và thưa, có khi chỉ là hàng cây hay vài tấm ván, vì xưa kia hàng xóm qua lại nhiều và ai cũng biết mặt nhau. Nhà mới xây nhiều nơi dựng cổng sắt, tường cao hơn, phản ánh sự thay đổi trong cách sống khi khách lạ qua lại đông hơn. Hai kiểu hàng rào đứng cạnh nhau trên cùng một con dốc là chuyện thường gặp.
Việc chăm chút mặt tiền cũng là phép lịch sự với lối đi chung. Người Lâm Viên quan niệm nhà mình đẹp thì con dốc đẹp, và con dốc đẹp thì cả xóm được nhờ. Vì thế ngay cả những nhà ít điều kiện vẫn giữ trước cửa sạch sẽ, có vài chậu hoa, hiếm khi để rác hay vật dụng bừa bãi ra lối đi.
Nhà trọ, nhà cho thuê: một lớp nhà ở riêng của Lâm Viên
Có Trường Đại học Đà Lạt và nhiều cơ sở đào tạo, lại gần các điểm du lịch, Lâm Viên có một lớp nhà ở riêng: nhà trọ sinh viên, phòng cho thuê dài hạn, nhà nguyên căn cho người đi làm. Nhiều gia đình xây thêm vài phòng phía sau nhà hoặc trên tầng để cho thuê, tạo nên những khu nhà trọ nằm xen trong xóm thay vì tách thành khu riêng.
Kiểu sống xen kẽ này làm chủ nhà và người thuê gần nhau hơn. Chủ nhà nhắc người thuê đóng cửa sớm cho ấm, chỉ chỗ phơi đồ, dặn đi xe cẩn thận trên dốc trơn. Người thuê, nhất là sinh viên, học được nếp sống của xóm: giữ yên tĩnh, đổ rác đúng giờ, chào hỏi hàng xóm. Đây cũng là một kênh để văn hoá phố núi truyền sang lớp trẻ từ khắp nơi đến.
Mặt trái của lớp nhà ở này cũng được người dân nói thẳng: xe máy đỗ kín lối đi hẹp, tiếng ồn khuya ở những dãy trọ đông, rác tăng lên vào đầu năm học. Nhiều chủ nhà đặt nội quy đơn giản về giờ giấc, chỗ để xe, phân loại rác, và những khu trọ giữ được nếp ấy thường được cả xóm quý. Với người đi thuê, chọn chỗ ở mà chủ nhà sống cùng khuôn viên thường có lợi: được nhắc nhở, được giúp đỡ khi ốm đau, và nhanh chóng hiểu cách sống của phố núi.
Nhà ở mới và chuyện giữ nếp
Những năm gần đây, nhà ở Lâm Viên thay đổi nhanh. Nhà nhiều tầng mọc lên ở các trục chính, không ít ngôi nhà được xây để làm homestay hoặc cho thuê phòng. Phong cách kiến trúc pha trộn: có nhà mô phỏng biệt thự kiểu Pháp, có nhà gỗ mới làm theo dáng nhà cũ, có nhà kính lớn, mái dốc, nhiều cửa kính để ngắm đồi thông.
Người dân lâu năm nhìn những thay đổi này với nhiều cảm xúc. Họ vui vì đời sống khá hơn, nhà kiên cố hơn, nhưng tiếc những dãy nhà gỗ thấp thoáng sau rặng thông, tiếc những khoảng vườn trước nhà đã thành chỗ đỗ xe. Ở nhiều xóm vẫn có những gia đình chọn giữ lại một phần nhà cũ, sửa sang thay vì đập bỏ.
Với người mới đến xây nhà hay thuê nhà, hiểu nếp nhà cũ giúp sống thoải mái hơn: chọn nhà có chỗ phơi đồ khô ráo, có lối thoát nước tốt, không che khuất nắng của nhà bên cạnh, và giữ gìn lối đi chung. Đó là những điều người Lâm Viên coi trọng hơn mọi kiểu dáng mặt tiền.
Nhà ở và nhịp mùa của người Lâm Viên
Ngôi nhà ở Lâm Viên đổi cách dùng theo mùa. Mùa khô, cửa sổ mở nhiều hơn vào ban ngày cho nắng vào, sân và hiên là chỗ phơi đồ, phơi nông sản, bó hoa. Mùa mưa, sinh hoạt co vào trong, bếp đỏ lửa lâu hơn, góc hong đồ cạnh bếp lúc nào cũng kín quần áo. Những tuần sát Tết ở nhà vườn, hiên nhà biến thành xưởng bó hoa sáng đèn tới khuya.
Vì vậy, người Lâm Viên đánh giá một ngôi nhà không chỉ qua mặt tiền mà qua những câu hỏi rất cụ thể: hiên có đủ rộng để làm việc khi mưa không, bếp có ấm không, chỗ phơi có nắng không, nước mưa thoát đi đâu. Người mới đến nếu để ý những chi tiết ấy sẽ hiểu vì sao nhà cũ trông giản dị mà sống lại thuận tiện.
Những chi tiết đó cũng là lý do nhiều gia đình khi xây nhà mới vẫn giữ lại một mái hiên rộng, một góc bếp kín gió, dù phần còn lại của ngôi nhà đã khác hẳn kiểu cũ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà gỗ từng phổ biến ở các xóm vườn Đà Lạt?
Vì gỗ thông có sẵn, dễ dựng, và nhà gỗ giữ ấm tốt hơn nhà tường mỏng trong khí hậu lạnh. Những gia đình đầu tiên lên lập xóm làm vườn thường tự dựng nhà gỗ, sau này nhiều nhà được thay bằng nhà xây nhưng vẫn còn một số nhà ván cũ.
Có thể vào tham quan nhà gỗ cũ ở Lâm Viên không?
Phần lớn nhà gỗ cũ là nhà riêng có người ở, không phải điểm tham quan. Bạn nên ngắm từ đường đi chung, không tự vào sân hay chụp sát cửa. Nếu muốn tìm hiểu kỹ, cách tốt nhất là đi cùng người quen địa phương và xin phép chủ nhà.
Nhà ở Lâm Viên có cần máy sưởi không?
Nhiều gia đình không dùng máy sưởi mà dựa vào chăn dày, áo ấm và nếp đóng cửa sớm. Tuy nhiên những đêm lạnh sâu trong mùa khô, người già và trẻ nhỏ có thể cần thêm thiết bị giữ ấm, khi dùng cần chú ý an toàn điện và thông gió.
Thuê nhà ở Lâm Viên nên để ý điều gì về ẩm mốc?
Nên xem chỗ phơi đồ, độ thông thoáng, vết ố trên tường và trần, lối thoát nước quanh nhà. Mùa mưa ở Đà Lạt kéo dài nên nhà khô ráo, có nắng chiếu vào và có góc gần bếp để hong đồ sẽ dễ sống hơn nhiều.
Chòi vườn ở làng hoa dùng để làm gì?
Chòi vườn là căn nhà nhỏ giữa vườn để nghỉ trưa, nấu nước, cất dụng cụ và có khi ngủ lại trong mùa thu hoạch bận rộn. Đây là kiểu nhà phụ đặc trưng của vùng trồng hoa, gắn với nhịp làm việc sát vườn của người dân.