Ở phường Lâm Viên-Đà Lạt, đình, chùa, nhà thờ không tập trung thành một quần thể nổi tiếng mà rải đều theo các xóm, mỗi nơi gắn với một lớp cư dân đã đến lập nghiệp. Người từ miền Bắc lên mang theo nếp đình làng và chùa xóm, người theo đạo Công giáo lập giáo xứ quanh ngôi nhà thờ, người miền Trung dựng miếu nhỏ đầu dốc. Nhìn bản đồ các nơi thờ tự là nhìn được lịch sử di dân của phường.
Bài này tả các công trình ấy dưới góc văn hoá và đời sống cộng đồng: chúng ra đời thế nào, kiến trúc thích nghi với khí hậu núi ra sao, vai trò của chúng trong những ngày lễ, ngày thường, và người đến tham quan nên ứng xử thế nào. Bài không bàn về giáo lý của bất kỳ tôn giáo nào, và chỉ nêu tên công trình khi chắc chắn chúng nằm trong địa bàn; những nơi nổi tiếng ở trung tâm Đà Lạt như nhà thờ chánh toà hay các chùa lớn trong phố thuộc phường khác.
Mỗi đợt di dân mang theo một nơi thờ tự
Khi một nhóm gia đình rời quê lên cao nguyên lập xóm, ngoài nhà ở và vườn tược, họ thường sớm dựng một nơi chung để giữ nếp quê. Với người gốc Bắc, đó có thể là ngôi đình nhỏ thờ những người có công khai phá vùng đất, nơi cả xóm tụ họp ngày giỗ tiền hiền, ngày đầu năm. Với các gia đình theo đạo Phật, đó là ngôi chùa xóm, ban đầu có khi chỉ là căn nhà gỗ. Với cộng đồng Công giáo, đó là nhà thờ của giáo xứ, thường đứng ở chỗ cao, tiếng chuông vang xa trong thung lũng.
Vì các xóm của Lâm Viên hình thành qua nhiều đợt, nơi thờ tự cũng mang nhiều dấu ấn khác nhau. Có nơi được xây lại kiên cố qua nhiều lần trùng tu, có nơi vẫn giữ dáng nhỏ mộc mạc. Tên gọi của nhiều đình, chùa còn gợi lại quê gốc của người lập xóm, giống như cách tên xóm, tên ấp nhắc về nơi họ ra đi.
Điều đáng chú ý là các cộng đồng sống cạnh nhau khá hoà thuận. Trên cùng một con đường, bạn có thể đi qua một nhà thờ, một ngôi chùa và một ngôi miếu nhỏ chỉ trong vài trăm bước. Người dân quen tôn trọng ngày lễ của nhau, và hàng xóm khác tín ngưỡng vẫn sang góp tay khi có việc chung của xóm.
Sự hoà thuận ấy có gốc từ hoàn cảnh chung: ai cũng là người từ nơi khác đến, cùng chịu cái lạnh, cùng khai phá đất dốc, cùng lo mất mùa khi mưa đá. Những khó khăn chung khiến người ta coi trọng tình xóm hơn khác biệt về tín ngưỡng, và nếp ấy được truyền sang con cháu như một điều tự nhiên.
Ba loại nơi thờ tự thường gặp và vai trò trong xóm
Bảng dưới tóm tắt cách các loại nơi thờ tự gắn với đời sống cộng đồng ở Lâm Viên, nhìn từ góc văn hoá:
| Loại công trình | Thường gắn với | Vai trò trong đời sống xóm |
|---|---|---|
| Đình, miếu | Các xóm gốc Bắc, gốc Trung, việc thờ người có công lập xóm | Nơi họp mặt dịp đầu năm, giỗ tiền hiền, giữ ký ức về người khai đất |
| Chùa xóm, niệm Phật đường | Các gia đình theo đạo Phật trong xóm | Sinh hoạt ngày rằm, mùng một, lớp học cho thiếu nhi, quyên góp giúp người khó khăn |
| Nhà thờ giáo xứ | Cộng đồng Công giáo trong phường | Sinh hoạt cuối tuần, mùa Giáng sinh, ca đoàn, các nhóm thiếu nhi và thanh niên |
Ranh giới trong bảng chỉ để dễ hình dung. Thực tế, nhiều hoạt động như phát quà cho học sinh nghèo, giúp gia đình gặp nạn sau mưa đá hay bão lớn được các cộng đồng cùng làm, không phân biệt.
Kiến trúc thích nghi với khí hậu núi
Mái dốc và vật liệu chống ẩm. Mưa nhiều và sương dày khiến mái các công trình ở Đà Lạt thường dốc hơn đồng bằng để thoát nước nhanh. Nhiều nơi dùng mái ngói, mái tôn kết hợp, chân tường bằng đá để chống ẩm từ đất.
Gỗ thông trong kết cấu và trang trí. Ở những công trình cũ, gỗ thông địa phương được dùng làm khung, vách, cửa. Màu gỗ bạc theo năm tháng là nét riêng của các ngôi chùa, ngôi đình xóm ở phố núi.
Không gian kín, cửa nhỏ. Khác những ngôi chùa thoáng gió ở miền Nam, công trình ở Đà Lạt thường có cửa nhỏ hơn, gian chính kín hơn để giữ ấm cho người đến sinh hoạt vào buổi sáng sớm hay chiều tối.
Gác chuông và vị trí trên cao. Nhiều nhà thờ, chùa chọn chỗ cao trên đồi để tiếng chuông vang xa. Ở một vùng có thung lũng và rặng thông, âm thanh lan theo địa hình, và tiếng chuông buổi sớm trở thành một phần nhịp sống của các xóm xung quanh.
Sân vườn trồng hoa. Ở một phường làm nghề hoa, sân các nơi thờ tự thường được trồng nhiều hoa. Không ít gia đình trồng hoa mang hoa đẹp nhất của vườn đến góp vào dịp lễ lớn.
Những ngày đông người: lễ trong năm nhìn từ đời sống xóm
Dịp đông người nhất ở các nơi thờ tự trong Lâm Viên thường rơi vào đầu năm âm lịch, rằm tháng Giêng, Phật đản, rằm tháng Bảy và mùa Giáng sinh. Vào những ngày này, con dốc dẫn tới chùa hay nhà thờ có thêm người từ các xóm khác, xe máy đỗ dọc lối đi, trẻ con mặc áo mới. Người ở các khu khác của Đà Lạt cũng đến, nhất là dịp Giáng sinh khi nhiều nhà thờ trang trí hang đá, đèn sao.
Đối với người dân, những ngày lễ ấy vừa là dịp sinh hoạt theo đức tin của mình vừa là dịp gặp gỡ. Người đi làm ăn xa về quê dịp Tết thường ghé nơi thờ tự của xóm, gặp lại hàng xóm cũ, hỏi han chuyện nhà. Ở đình, buổi họp mặt đầu năm có khi kèm bữa cơm chung, nơi người lớn tuổi kể lại chuyện ông cha lên lập xóm.
Người ngoài đến dịp lễ nên nhớ đây là ngày của cộng đồng địa phương. Đỗ xe gọn, không chen lấn, không đứng chắn lối để chụp ảnh, và giữ trật tự trong lúc nghi lễ diễn ra là những điều tối thiểu. Lễ hội ở đây không phải màn trình diễn cho khách mà là sinh hoạt thật của người dân.
Vai trò ngoài giờ lễ: trường học, nơi giúp đỡ, điểm hẹn
Lớp học cho thiếu nhi. Nhiều nơi thờ tự có lớp sinh hoạt cuối tuần cho trẻ em: dạy hát, dạy kỹ năng, kể chuyện đạo đức. Với gia đình nhà vườn bận rộn cuối tuần, đây là chỗ gửi con an toàn và có ích.
Nơi quyên góp và cứu trợ. Khi có gia đình trong xóm gặp nạn, khi mưa đá phá vườn hay khi miền xuôi lũ lụt, nơi thờ tự thường là điểm nhận đóng góp. Người dân tin cách làm này vì nó do chính người quen trong xóm điều hành.
Không gian xanh của xóm. Ở những khu dân cư dày, sân chùa, sân nhà thờ có cây cổ thụ, có ghế đá là một trong số ít khoảng xanh yên tĩnh. Người già ngồi nghỉ, trẻ con chơi đùa sau giờ học.
Ký ức cộng đồng. Bia ghi công đức, ảnh cũ, những câu chuyện về người khởi dựng giữ lại ký ức về quá trình lập xóm. Với người tìm hiểu lịch sử địa phương, đây là nguồn tư liệu sống, có thể hỏi chuyện người trông coi nếu được phép.
Tham quan nơi thờ tự ở Lâm Viên: các bước ứng xử
Nếu bạn muốn ghé một ngôi chùa xóm, một ngôi đình hay nhà thờ trên địa bàn để tìm hiểu kiến trúc và đời sống cộng đồng, các bước sau giúp chuyến đi trọn vẹn và không làm phiền ai:
- Hỏi người dân hoặc người trông coi trước khi vào, nhất là với những nơi không mở cửa như một điểm tham quan.
- Chọn giờ không có nghi lễ; nếu đến đúng lúc đang có lễ thì đứng phía sau, giữ im lặng hoặc quay lại dịp khác.
- Ăn mặc kín đáo, gọn gàng; với chùa thường cởi giày dép trước khi vào gian chính, làm theo người địa phương.
- Không chụp ảnh người đang hành lễ, không dùng đèn chớp bên trong, xin phép trước khi chụp nội thất.
- Không ngồi, trèo lên tượng, bia, bậc thờ; không chạm vào đồ thờ.
- Giữ vệ sinh, mang rác ra ngoài, đỗ xe gọn ở chỗ không chắn lối đi của xóm.
- Nếu muốn đóng góp, gửi đúng nơi nhận công đức chính thức, không đưa tiền cho người lạ tự nhận quyên góp.
Những nơi thờ tự xóm ở Lâm Viên không đông khách như các chùa lớn trong phố, nên sự xuất hiện của người lạ dễ được chú ý. Một lời chào và sự kín đáo sẽ giúp bạn được đón tiếp thân thiện, có khi còn được nghe kể chuyện lập xóm.
Giữ gìn công trình cũ trong một phường đang đổi thay
Nhiều nơi thờ tự ở Lâm Viên đã qua vài lần sửa chữa, mở rộng. Việc trùng tu thường do cộng đồng tự quyên góp, và mỗi lần như vậy lại có những bàn bạc: giữ lại cột gỗ cũ hay thay bê tông, giữ mái cũ hay lợp mới. Người lớn tuổi thường muốn giữ dáng xưa, lớp trẻ thì muốn bền chắc, rộng rãi cho đông người. Kết quả ở mỗi nơi một khác.
Với người quan tâm đến di sản, giá trị của những công trình xóm nhỏ không nằm ở quy mô mà ở chỗ chúng phản ánh trung thực cách người di dân dựng lại đời sống cộng đồng trên vùng đất mới. Một cây cột gỗ thông, một tấm bia ghi tên những gia đình đầu tiên, một bức ảnh đen trắng treo trong phòng khách của nhà thờ là chứng tích của lịch sử địa phương, đáng được ghi lại và trân trọng.
Một việc ai cũng làm được là ghi chép và chụp ảnh tư liệu một cách tôn trọng: xin phép người trông coi, ghi lại câu chuyện của người lớn tuổi, chụp kiến trúc bên ngoài theo từng mùa. Nhiều tư liệu về lịch sử các xóm ở Đà Lạt đang nằm trong trí nhớ của thế hệ cao tuổi. Những ghi chép giản dị của con cháu hay của người yêu địa phương hôm nay có thể trở thành nguồn quý cho người đi sau tìm hiểu quê hương.
Đọc một công trình thờ tự như đọc lịch sử xóm
Khi đứng trước một ngôi đình, ngôi chùa hay nhà thờ nhỏ ở Lâm Viên, bạn có thể tự đặt vài câu hỏi để hiểu thêm về xóm: công trình quay về hướng nào so với con dốc, được xây lại mấy lần, vật liệu cũ còn lại ở đâu, tên công trình gợi về vùng quê nào. Những dấu vết ấy thường nói nhiều hơn một tấm bảng giới thiệu.
Bia công đức liệt kê tên các gia đình góp tiền xây dựng cũng là một nguồn thông tin. Đọc lướt, bạn sẽ thấy những họ quen thuộc của xóm, đôi khi kèm quê quán, cho thấy cộng đồng nào đã gây dựng công trình. Hãy đọc và ghi chép một cách kín đáo, không chạm tay lên bia, không chụp ảnh khi đang có người hành lễ.
Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, hãy hỏi người trông coi vào lúc vắng người. Nhiều người lớn tuổi trông coi đình chùa xóm thuộc lịch sử nơi mình hơn bất cứ tài liệu nào, và sẵn lòng kể khi thấy người hỏi có thiện ý.
Câu hỏi thường gặp
Ở phường Lâm Viên-Đà Lạt có những loại nơi thờ tự nào?
Trên địa bàn có đình, miếu của các xóm, chùa và niệm Phật đường, nhà thờ của các giáo xứ Công giáo, phản ánh nhiều lớp cư dân đến lập nghiệp. Chúng rải theo các xóm chứ không tập trung một chỗ, và phần lớn là công trình cộng đồng quy mô vừa và nhỏ.
Nhà thờ chánh toà và các chùa nổi tiếng của Đà Lạt có nằm ở Lâm Viên không?
Nhà thờ chánh toà Đà Lạt và nhiều chùa nổi tiếng nằm ở khu trung tâm, thuộc các phường khác. Nếu muốn ghé, bạn có thể kết hợp trong lộ trình chung của Đà Lạt; ở Lâm Viên, nét đáng xem là các công trình xóm gắn với đời sống dân cư.
Khách có được vào xem chùa, nhà thờ xóm ở Lâm Viên không?
Nhiều nơi sẵn lòng đón khách đến xem, nhưng đây không phải điểm du lịch. Bạn nên hỏi người trông coi, đến ngoài giờ lễ, ăn mặc kín đáo và giữ im lặng. Nếu cửa đóng hoặc đang có sinh hoạt riêng, hãy quay lại dịp khác.
Dịp nào các nơi thờ tự ở Lâm Viên đông người nhất?
Thường là những ngày đầu năm âm lịch, rằm tháng Giêng, Phật đản, rằm tháng Bảy và mùa Giáng sinh. Những ngày này lối đi đông, xe đỗ dọc đường, nên nếu chỉ muốn xem kiến trúc thì đi vào ngày thường sẽ thoải mái hơn.
Có thể tìm hiểu lịch sử lập xóm qua đình chùa không?
Có. Bia công đức, tên gọi công trình, ảnh cũ và những câu chuyện của người trông coi lưu giữ nhiều thông tin về các gia đình đầu tiên lên lập xóm. Hãy xin phép trước khi ghi chép hay chụp ảnh, và đối chiếu với tài liệu địa phương khi cần độ chính xác.
Chụp ảnh ở chùa và nhà thờ xóm cần chú ý gì?
Không chụp người đang hành lễ, không dùng đèn chớp bên trong, xin phép trước khi chụp nội thất và đồ thờ. Ảnh kiến trúc bên ngoài thường không có vấn đề, nhưng tránh đứng chắn lối đi hay dựng chân máy giữa sân khi đông người.