Mùa mưa ở phường Lâm Viên-Đà Lạt, như cả Đà Lạt, thường kéo dài từ khoảng tháng 4, tháng 5 đến tháng 10, tháng 11. Kiểu mưa hay gặp là sáng nắng, trưa kéo mây, chiều đổ mưa rào hoặc mưa dông, có những đợt mưa dầm vài ngày liền. Ở vùng ven, mái nhà kính phủ kín thung lũng khiến nước mưa dồn xuống mương rất nhanh, góp phần gây ngập cục bộ và xói lở.
Ngập ở vùng ven Lâm Viên thường không kéo dài, nước rút sau vài giờ, nhưng đủ gây hại: ngập vườn, ngập nhà kính, cuốn đất, làm sụt taluy, làm hỏng đường đất. Những năm gần đây, chuyện nhà kính và ngập được nhắc nhiều trong các cuộc thảo luận về quy hoạch Đà Lạt.
Bài này giải thích vì sao Đà Lạt hay mưa chiều, nhà kính thay đổi dòng nước mưa thế nào, những dấu hiệu nguy hiểm trong mùa mưa và cách người dân giảm thiệt hại. Thủ tục xây nhà, làm taluy được viết ở mục thủ tục và đời sống.
Vì sao Đà Lạt hay mưa vào buổi chiều
Trong mùa mưa, không khí trên cao nguyên rất ẩm do gió mùa mang hơi nước từ biển vào. Buổi sáng trời thường quang, nắng làm nóng mặt đất. Không khí ẩm sát mặt đất nóng lên, bốc lên cao, nguội đi, hơi nước ngưng tụ thành mây.
Quá trình này tăng dần theo giờ nắng, nên đến trưa mây kéo đến, và đầu giờ chiều mây đủ dày để đổ mưa. Địa hình đồi núi còn đẩy không khí lên cao nhanh hơn, làm mây phát triển mạnh hơn. Đó là cơ chế của những cơn mưa chiều quen thuộc.
Mưa chiều thường là mưa rào, có khi kèm dông, sấm sét, gió giật. Mưa to trong thời gian ngắn, rồi ngớt vào chiều tối. Cũng có những đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày, thường khi có áp thấp hoặc bão ảnh hưởng tới miền Trung và Tây Nguyên.
Mưa chiều không đều khắp nơi. Có khi một bên đồi mưa xối xả, bên kia vẫn khô ráo; có khi thung lũng Thái Phiên mưa to trong khi khu trung tâm chỉ lất phất. Do mây dông phát triển theo từng khối và địa hình đồi núi làm mưa phân bố rất khác nhau trên quãng ngắn.
Người sống ở Lâm Viên quen sắp xếp công việc theo nhịp này: việc ngoài trời làm buổi sáng, đi xa thì về trước giờ mưa, luôn mang áo mưa trong cốp xe.
Mái nhà kính thay đổi đường đi của nước mưa
Trước khi có nhà kính, nước mưa rơi xuống đất vườn, một phần thấm vào đất, một phần chảy chậm qua các luống, rãnh rồi mới xuống mương. Đất đóng vai trò như miếng bọt biển, làm chậm và giảm lượng nước chảy tràn.
Khi thung lũng phủ kín mái nhà kính, gần như toàn bộ nước mưa rơi trên mái chảy thẳng xuống máng, xuống rãnh, rồi xuống mương trong vài phút. Đất bên dưới mái không nhận được nước mưa, không thấm được gì. Lượng nước chảy tràn tăng lên rất nhiều, và tất cả dồn xuống mương cùng một lúc.
Nếu mương thoát nước không được mở rộng tương ứng, nước tràn bờ, ngập vườn, ngập đường thấp, ngập nhà kính ở vị trí trũng nhất. Nước chảy xiết còn khoét bờ mương, cuốn đất, làm sụt chân taluy của nhà bên cạnh.
Điều này không có nghĩa nhà kính là thủ phạm duy nhất. Đường bê tông, mái nhà, sân xi măng, việc lấp suối, thu hẹp mương, phát rừng trên đồi đều góp phần. Nhưng ở vùng ven như Lâm Viên, nơi nhà kính chiếm diện tích lớn, chúng là yếu tố dễ thấy nhất.
Một cách hình dung đơn giản: một mảnh vườn rộng bằng sân bóng nhỏ, khi chưa có mái, có thể giữ lại phần lớn nước của một trận mưa rào trong đất. Khi mảnh vườn ấy được lợp kín, cùng lượng mưa đó sẽ đổ gần như toàn bộ xuống mương trong vòng mười, mười lăm phút. Nhân lên cho cả một thung lũng nhà kính, có thể thấy vì sao mương cũ không còn đủ sức chứa.
Một số nhà vườn đã làm hồ trữ nước mưa từ mái nhà kính, vừa giảm nước dồn xuống mương, vừa có nước tưới mùa khô. Đây là cách làm có lợi cho cả người làm vườn lẫn hàng xóm phía dưới, và nếu được làm rộng khắp sẽ giảm đáng kể ngập cục bộ trong thung lũng.
Mưa rơi ở đâu, nước đi thế nào
Bảng dưới so sánh cách nước mưa được xử lý trên từng loại bề mặt phổ biến ở vùng ven Lâm Viên:
| Bề mặt | Nước thấm vào đất | Tốc độ chảy xuống mương | Hệ quả |
|---|---|---|---|
| Rừng thông | Nhiều | Rất chậm | Nuôi suối mùa khô, ít xói mòn |
| Vườn ngoài trời có che phủ | Khá | Chậm | Một phần đất trôi nếu đất trống |
| Vườn đất trống vừa cày | Ít đến khá | Trung bình, kèm đất | Xói mòn mạnh, bồi lắng mương, hồ |
| Mái nhà kính, mái nhà | Gần như không | Rất nhanh | Dồn nước, ngập cục bộ nếu không có chỗ trữ |
| Đường bê tông, sân xi măng | Gần như không | Nhanh | Dòng chảy trên đường, ngập chỗ trũng |
Từ bảng có thể thấy giải pháp không phải là bỏ nhà kính, mà là bù lại phần thấm và phần trữ đã mất: hứng nước mái vào ao, hồ chứa, giữ băng cây xanh, giữ rừng trên đồi, mở rộng mương đúng mức.
Những dấu hiệu nguy hiểm trong mùa mưa
Phần lớn cơn mưa chiều ở Lâm Viên chỉ gây phiền toái. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy nguy cơ thực sự, đặc biệt với người ở gần mương, ở dưới taluy, hoặc ở đáy thung lũng.
Thứ nhất là mưa lớn kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày liên tục, đất đã no nước. Lúc này taluy, sườn dốc dễ sạt hơn hẳn so với một trận mưa rào ngắn trên đất còn khô.
Thứ hai là những thay đổi ở taluy và sườn: vết nứt mới trên mặt đất phía trên, nước đục chảy ra từ chân taluy, cây nghiêng bất thường, tường rào bị đẩy, đất đá lăn xuống lẻ tẻ. Đây là dấu hiệu cần tránh xa và báo cho chính quyền.
Thứ ba là nước mương dâng nhanh, đục, có tiếng ầm, mang theo rác và cành cây. Không nên lội qua dòng nước chảy xiết, kể cả khi trông có vẻ nông, vì sức nước có thể cuốn ngã người và xe máy.
Mưa dông, sét và gió giật
Những cơn mưa chiều đầu mùa và giữa mùa thường kèm dông: mây đen kéo nhanh, gió giật mạnh trước khi mưa, sấm sét dày. Ở vùng ven nhiều đồi trống và nhà kính, dông gây ra những thiệt hại riêng.
Gió giật có thể lật tốc mái nhà kính, xé rách màng phủ, quật đổ cây thông già ven đường. Người làm vườn thường kiểm tra, gia cố khung và dây chằng nhà kính trước mùa mưa, và hạ bớt rèm, cửa thông gió khi thấy dông kéo tới.
Sét là nguy cơ thật với người làm việc ngoài trời ở đồi trống, người đứng dưới cây cao đơn độc, người cầm dụng cụ kim loại trên cao. Khi nghe sấm gần, nên vào nhà kiên cố hoặc xe ô tô đóng kín, tránh đứng dưới gốc thông đơn độc trên đỉnh đồi, tránh ao hồ và hàng rào kim loại dài.
Sau cơn dông, cây gãy, cành rơi trên đường là chuyện thường gặp ở các con đường xuyên đồi thông. Đi xe chậm, quan sát phía trước, và báo cho chính quyền khi thấy cây lớn nghiêng đổ đe doạ đường hay nhà.
Sau một trận mưa lớn: kiểm tra những gì
Khi mưa ngớt, đặc biệt sau những trận mưa lớn kéo dài, mỗi gia đình ở vùng ven nên dành ít phút đi một vòng quanh nhà và vườn. Việc kiểm tra sớm giúp phát hiện những thay đổi nhỏ trước khi chúng thành sự cố.
Với nhà: xem tường sau nhà, chân taluy có vết nứt mới, có nước rỉ ra không; xem mái, máng xối có bị tắc, có dột không; xem nền nhà có chỗ lún, đọng nước không. Với vườn và nhà kính: xem mương có bị khoét bờ, có rác chặn dòng không; xem khung nhà kính có bị xô lệch, màng có rách không; xem luống có bị nước cuốn trôi đất không.
Ghi lại bằng ảnh những thay đổi so với lần trước giúp theo dõi xu hướng. Một vết nứt dài thêm qua mỗi trận mưa là tín hiệu cần mời người có chuyên môn xem xét, hoặc báo chính quyền nếu liên quan tới đất công, mương chung.
Người dân có thể làm gì để giảm thiệt hại
Những việc dưới đây do chính người dân và nhà vườn làm được, không cần chờ dự án lớn:
- Dẫn nước mái nhà kính vào ao, bồn chứa thay vì xả thẳng xuống mương; vừa giảm ngập, vừa có nước tưới mùa khô.
- Khơi thông mương, rãnh trước mùa mưa, dọn rác, bao bì nông nghiệp, cành cây chặn dòng.
- Không lấp, thu hẹp mương, suối để mở rộng vườn hay làm lối đi.
- Giữ cỏ, cây trên bờ mương và chân taluy để giữ đất.
- Không đổ đất thải xuống sườn dốc, nhất là khi san nền làm nhà.
- Theo dõi taluy sau nhà trong mùa mưa; thấy nứt, rỉ nước đục thì báo ngay.
- Chuẩn bị sẵn đèn pin, áo mưa, giấy tờ quan trọng trong túi chống nước nếu nhà ở vị trí trũng.
Ở cấp xóm, tổ dân phố, việc cùng nhau khơi thông mương chung trước mùa mưa có hiệu quả hơn từng nhà làm riêng lẻ, vì nước không dừng ở ranh giới đất.
Mùa mưa cũng là mùa của đồi xanh
Nói về mùa mưa không chỉ có chuyện ngập. Đây cũng là thời gian đồi thông Lâm Viên xanh nhất, cỏ mọc dày, suối đầy nước, hồ Than Thở và hồ Đa Thiện đầy dần. Không khí sau mưa trong và mát, mùi đất, mùi nhựa thông rõ hơn.
Những buổi sáng mùa mưa thường quang và đẹp, là lúc tốt để đi bộ, làm vườn, chụp ảnh. Sau cơn mưa chiều, thung lũng có khi phủ một lớp sương mỏng, ánh nắng muộn chiếu qua tạo cảnh rất riêng của vùng ven.
Với nhà vườn, mưa đầu mùa còn là tín hiệu bắt đầu một chu kỳ mới: rửa trôi lớp muối tích trong đất vườn ngoài trời sau mùa khô, làm đầy ao trữ, làm suối chảy lại. Nhiều người chọn thời điểm này để trồng mới những loại cây cần nhiều nước lúc đầu.
Mùa mưa cũng là mùa nấm rừng, mùa nhiều loài hoa dại nở trên đồi, mùa ếch nhái kêu ở ao vườn. Người sống lâu ở Lâm Viên có thể không thích những cơn mưa làm hỏng việc, nhưng ai cũng biết đồi thông và vườn tược cần chúng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Đà Lạt từ tháng mấy đến tháng mấy?
Mùa mưa ở Đà Lạt thường bắt đầu khoảng tháng 4, tháng 5 và kéo dài đến khoảng tháng 10, tháng 11. Mỗi năm có thể đến sớm hoặc muộn hơn vài tuần. Kiểu mưa phổ biến là mưa rào buổi chiều, xen những đợt mưa dầm vài ngày.
Vì sao nhà kính làm tăng ngập ở Đà Lạt?
Vì mái nhà kính không cho nước thấm xuống đất, toàn bộ nước mưa trên mái chảy thẳng xuống mương trong vài phút. Khi cả thung lũng phủ nhà kính mà mương không đủ rộng, nước dồn cùng lúc gây tràn và ngập cục bộ ở chỗ trũng.
Ở Lâm Viên mùa mưa có nguy cơ sạt lở không?
Có, nhất là ở taluy sau nhà, sườn dốc bị san gạt, bờ mương bị khoét. Nguy cơ tăng khi mưa lớn kéo dài nhiều ngày làm đất no nước. Thấy vết nứt mới, nước đục rỉ ra từ chân taluy thì nên tránh xa và báo chính quyền.
Nhà vườn có thể làm gì để giảm nước dồn xuống mương?
Dẫn nước mái nhà kính vào ao hoặc bồn chứa, giữ cỏ cây trên bờ mương, không lấp mương suối, khơi thông rãnh trước mùa mưa. Những việc này vừa giảm ngập cho hàng xóm phía dưới, vừa có thêm nước tưới cho mùa khô.
Đi xe máy ở Lâm Viên trong mùa mưa cần chú ý gì?
Tránh đi vào giờ mưa to, nhất là đường dốc có nước chảy trên mặt. Không lội qua dòng nước chảy xiết. Giảm tốc độ ở khúc cua, giữ khoảng cách, bật đèn khi trời tối hoặc có sương. Kiểm tra phanh và lốp trước mùa mưa.