Trồng hoa trong nhà kính ở khí hậu ẩm như Đà Lạt khó tránh khỏi sâu bệnh, và thuốc bảo vệ thực vật là một phần của nghề. Nhưng dùng an toàn dựa trên vài nguyên tắc rõ ràng: phòng trước bằng quản lý dịch hại tổng hợp, chỉ dùng thuốc khi cần và theo nguyên tắc "4 đúng", bảo hộ đầy đủ, giữ khoảng thời gian an toàn trước khi quay lại nhà kính, và xử lý bao bì, nước rửa đúng chỗ.
Bài này viết cho người trồng hoa, người làm thuê theo mùa, và cả hàng xóm sống cạnh nhà kính ở phường Lâm Viên-Đà Lạt. Bài cố ý không nêu tên thuốc, không nêu liều lượng: những thông tin đó phải lấy từ nhãn sản phẩm được phép lưu hành và từ cán bộ khuyến nông, bảo vệ thực vật. Ở đây chỉ là nguyên tắc để tự bảo vệ mình và người xung quanh.
Vì sao hoa dễ "bị phun nhiều" hơn rau
Hoa là sản phẩm được mua bằng mắt. Một đốm nhỏ trên cánh, một lá bị sâu ăn là cả cành mất giá. Áp lực thẩm mỹ này khiến người trồng hoa có xu hướng phòng bệnh mạnh tay hơn người trồng rau. Thêm vào đó, hoa không phải để ăn nên một số người chủ quan về dư lượng, nghĩ rằng "có ai ăn hoa đâu".
Suy nghĩ ấy bỏ qua những người tiếp xúc trực tiếp: chính người phun thuốc, người cắt hoa, người bó hoa ở lán, người bán ở chợ, và người cắm hoa ở nhà. Bàn tay tiếp xúc cành, lá hằng ngày là đường phơi nhiễm thật. Môi trường nhà kính kín cũng làm hơi thuốc lưu lại lâu hơn ngoài trời.
Còn một lý do nữa: nhà kính ở làng hoa nằm sát nhà ở, trường học, đường đi, mương nước. Một cách phun cẩu thả không chỉ ảnh hưởng người trong vườn mà cả hàng xóm, trẻ em đi ngang và nguồn nước chảy về hạ lưu. Vì thế dùng thuốc an toàn trong làng hoa là chuyện của cả cộng đồng, không chỉ riêng từng hộ.
Phòng trước: quản lý dịch hại tổng hợp
Giống và cây con sạch. Nhiều đợt dịch bắt đầu từ cây giống mang mầm bệnh. Mua giống có nguồn gốc rõ, kiểm tra và cách ly cây mới là cách giảm thuốc từ gốc.
Nhà kính thông thoáng, vệ sinh. Mở thông gió đúng lúc, dọn lá bệnh, lá già, cỏ dại quanh nhà kính làm giảm nơi trú của sâu bệnh. Nhiều bệnh nấm chỉ bùng phát khi ẩm độ cao kéo dài.
Rào chắn vật lý. Vách lưới mịn ngăn côn trùng bay vào; cửa ra vào có lớp lưới đôi; khay rửa chân ở lối vào. Bẫy dính màu vàng, màu xanh giúp phát hiện sớm côn trùng nhỏ và giảm số lượng.
Theo dõi thường xuyên. Đi kiểm tra luống định kỳ, xem mặt dưới lá, ghi lại chỗ có dấu hiệu bất thường. Phát hiện sớm ở một góc cho phép xử lý cục bộ thay vì phun cả nhà kính.
Thiên địch và biện pháp sinh học. Một số loài côn trùng có ích, nấm đối kháng, chế phẩm sinh học có thể được dùng trong chương trình phòng trừ. Hiệu quả phụ thuộc điều kiện từng vườn; nên hỏi cán bộ kỹ thuật.
Luân canh, cải tạo đất. Trồng một loại hoa liên tục trên cùng nền đất làm mầm bệnh tích tụ. Đổi loại cây, xử lý đất giữa các vụ giảm áp lực bệnh trong đất.
Khi phải dùng thuốc: nguyên tắc "4 đúng"
Ngành nông nghiệp Việt Nam phổ biến từ lâu nguyên tắc "4 đúng" khi dùng thuốc bảo vệ thực vật: đúng thuốc, đúng lúc, đúng liều lượng và nồng độ, đúng cách. Đúng thuốc là chọn sản phẩm được phép lưu hành, phù hợp với loại sâu bệnh đang gặp trên đúng loại cây. Đúng lúc là phun khi dịch hại ở giai đoạn dễ bị tác động, vào thời điểm thời tiết thuận lợi, không phun đại trà theo lịch cố định khi chưa thấy cần.
Đúng liều lượng và nồng độ là pha theo hướng dẫn trên nhãn, không tự ý tăng "cho chắc ăn". Pha đặc hơn không làm thuốc hiệu quả hơn mà làm tăng nguy cơ cho người, cây và làm sâu bệnh nhanh kháng thuốc. Đúng cách là phun đúng vị trí dịch hại, dùng thiết bị phun phù hợp, phun lúc lặng gió, không phun khi trời sắp mưa.
Nhãn thuốc là tài liệu quan trọng nhất. Nhãn ghi đối tượng phòng trừ, cách pha, thời gian cách ly, cảnh báo độc tính, biện pháp sơ cứu. Không dùng thuốc không nhãn, nhãn không đọc được, hay thuốc san chiết vào chai lọ khác. Khi không chắc, hỏi cán bộ khuyến nông, bảo vệ thực vật của địa phương thay vì hỏi người bán chỉ quan tâm bán hàng.
Kháng thuốc: vì sao phun nhiều lại càng khó trị
Một vòng luẩn quẩn quen thuộc ở các vùng chuyên canh là kháng thuốc. Khi một loại thuốc được dùng lặp lại nhiều lần trên cùng một quần thể sâu hay nấm, những cá thể sống sót sau mỗi lần phun thường là những cá thể ít nhạy với thuốc. Chúng sinh sản, truyền đặc tính ấy cho thế hệ sau. Sau nhiều vụ, thuốc từng hiệu quả trở nên kém tác dụng, người trồng phản ứng bằng cách tăng nồng độ, tăng số lần phun, và vòng xoáy tiếp tục.
Côn trùng nhỏ sinh sản nhanh như bọ trĩ, nhện đỏ, rệp là những đối tượng dễ hình thành kháng thuốc trong nhà kính, nơi điều kiện ấm và ổn định cho chúng sinh sôi quanh năm. Nấm bệnh cũng vậy với một số nhóm thuốc có cơ chế tác động hẹp.
Cách phá vòng xoáy nằm ở nguyên tắc chứ không ở loại thuốc mạnh hơn: luân phiên các nhóm thuốc có cơ chế tác động khác nhau theo hướng dẫn kỹ thuật, kết hợp biện pháp không dùng thuốc, chỉ phun khi mật độ dịch hại vượt ngưỡng cần xử lý, và phối hợp giữa các vườn liền kề để không vườn nào trở thành ổ dịch cho vườn bên. Đây cũng là lý do cán bộ khuyến nông hay khuyến khích các hộ trong cùng thung lũng trao đổi với nhau về tình hình sâu bệnh.
Bảo hộ và an toàn khi phun trong nhà kính
Nhà kính là không gian kín, hơi thuốc và giọt phun lưu lại lâu hơn ngoài trời. Bảng dưới tóm tắt các điểm an toàn ở mức nguyên tắc:
| Giai đoạn | Điều nên làm | Điều cần tránh |
|---|---|---|
| Trước khi phun | Đọc nhãn, mặc đủ quần áo dài, găng, khẩu trang phù hợp, kính, ủng; kiểm tra bình phun không rò | Pha thuốc gần nguồn nước, gần trẻ em; dùng tay trần khuấy thuốc |
| Trong khi phun | Mở thông gió nếu được, phun lùi để không đi vào vùng vừa phun, nghỉ ra ngoài khi mệt | Ăn, uống, hút thuốc lá; phun một mình khi không ai biết |
| Sau khi phun | Tắm rửa, thay và giặt riêng quần áo bảo hộ; treo dấu hiệu nhà kính vừa phun | Cho người khác vào ngay; để trẻ em chơi gần |
| Quay lại làm việc | Chờ đủ thời gian an toàn theo nhãn, thông gió kỹ trước khi vào | Cắt hoa, tỉa nụ ngay sau khi phun |
| Thu hoạch | Tuân thủ thời gian cách ly ghi trên nhãn trước khi cắt bán | Cắt hoa vừa phun để kịp đơn hàng |
Người làm thuê theo mùa là nhóm dễ bị bỏ quên trong chuyện bảo hộ. Chủ vườn cần nói rõ khu nào vừa phun, cung cấp đồ bảo hộ, và người làm thuê có quyền hỏi trước khi vào nhà kính.
Bao bì, nước rửa và nguồn nước của làng
Làng hoa nằm trong những thung lũng nơi nước mặt chảy về hồ, suối. Nước đó có thể được dùng để tưới ở hạ lưu, và một phần thấm xuống nước ngầm. Vì vậy cách xử lý bao bì thuốc và nước rửa bình phun ảnh hưởng trực tiếp đến cả vùng.
Nguyên tắc chung: không rửa bình phun, dụng cụ pha ở suối, hồ, mương; không đổ thuốc thừa xuống rãnh. Pha vừa đủ lượng cần dùng để không có thuốc thừa. Nước tráng bình có thể phun lại lên chính diện tích vừa xử lý theo hướng dẫn kỹ thuật. Bao bì, chai lọ đã dùng hết thu gom vào bể chứa hoặc thùng chứa bao bì thuốc bảo vệ thực vật ở địa phương, không vứt ở bờ mương, không đốt tại vườn, không tái dùng để đựng thức ăn, nước uống. Găng tay, khẩu trang dùng một lần sau khi phun cũng nên gom riêng, không vứt chung với rác sinh hoạt.
Ở nhiều địa phương, bể chứa bao bì được đặt dọc đường nội đồng hoặc gần khu sản xuất, và có đơn vị thu gom định kỳ. Nếu không thấy bể chứa gần vườn, người dân có thể hỏi Ủy ban nhân dân phường Lâm Viên-Đà Lạt hoặc tổ dân phố về điểm thu gom. Kho chứa thuốc trong vườn cần khoá, cao ráo, xa nơi ở, xa bếp và ngoài tầm với của trẻ em.
Khi sống cạnh nhà kính: hàng xóm nên biết gì
Nhiều gia đình ở phường Lâm Viên-Đà Lạt sống sát nhà kính, kể cả những người không trồng hoa. Điều hợp lý nhất là trao đổi với chủ vườn bên cạnh: hỏi họ thường phun vào thời điểm nào để đóng cửa sổ, giữ trẻ trong nhà, cất quần áo đang phơi. Phần lớn nhà vườn sẵn lòng báo trước khi được hỏi tử tế.
Dấu hiệu cần chú ý là mùi thuốc nồng, kéo dài; người trong nhà có biểu hiện bất thường như chóng mặt, buồn nôn, ngứa rát mắt, da sau khi có đợt phun gần. Khi đó nên rời khỏi khu vực, rửa sạch vùng da tiếp xúc và đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo thông tin về đợt phun nếu biết. Không tự xử lý bằng mẹo dân gian.
Trẻ em là nhóm cần lưu ý nhất. Dặn trẻ không chơi trong nhà kính, không nhặt chai lọ lạ ở bờ mương, không vớt nước ở rãnh gần vườn. Nhà có giếng đào gần khu sản xuất nên hỏi cơ quan chuyên môn về việc kiểm tra chất lượng nước định kỳ.
Nếu có tranh chấp kéo dài về việc phun thuốc gây ảnh hưởng, kênh phù hợp là tổ dân phố và Ủy ban nhân dân phường để hoà giải, có cán bộ chuyên môn xem xét. Làng hoa là nơi người ta sống cạnh nhau qua nhiều thế hệ, nên một cuộc trò chuyện sớm thường giải quyết được nhiều hơn một lá đơn muộn.
Câu hỏi thường gặp
Hoa mua về cắm trong nhà có còn dư lượng thuốc không?
Có thể còn một lượng nhỏ trên lá và cành, nhất là nếu hoa được cắt trước khi hết thời gian cách ly. Khi cắm hoa, bạn nên tránh để trẻ nhỏ ngậm, nhai hoa lá, rửa tay sau khi tỉa cành, và không dùng hoa cắt cành mua ở chợ để làm thức ăn hay trang trí món ăn.
Nguyên tắc 4 đúng trong dùng thuốc bảo vệ thực vật là gì?
Đó là đúng thuốc, đúng lúc, đúng liều lượng và nồng độ, đúng cách. Nguyên tắc này được ngành nông nghiệp phổ biến lâu nay để người dùng chọn thuốc phù hợp được phép lưu hành, phun khi thật cần, pha theo nhãn và phun đúng kỹ thuật.
Sau khi phun bao lâu thì vào nhà kính được?
Thời gian an toàn khác nhau theo từng sản phẩm và được ghi trên nhãn. Trong nhà kính kín, nên thông gió kỹ trước khi vào. Không có một con số chung cho mọi loại thuốc, vì vậy phải đọc nhãn và hỏi cán bộ kỹ thuật khi không rõ.
Bao bì thuốc bảo vệ thực vật bỏ ở đâu?
Bao bì đã dùng hết nên bỏ vào bể chứa hoặc thùng thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật ở địa phương, không vứt ở mương, suối, không đốt tại vườn và không tái dùng đựng thức ăn. Nếu không biết điểm thu gom, hỏi tổ dân phố hoặc Ủy ban nhân dân phường.
Người làm thuê ở vườn hoa cần lưu ý gì về thuốc?
Hỏi chủ vườn khu nào vừa phun và khi nào vào được, yêu cầu đồ bảo hộ khi làm việc có tiếp xúc thuốc, rửa tay trước khi ăn uống, tắm và thay quần áo sau ca làm. Thấy chóng mặt, buồn nôn, ngứa rát bất thường thì dừng làm và đi khám.
Có thể trồng hoa không dùng thuốc bảo vệ thực vật không?
Có những vườn giảm mạnh thuốc hoá học nhờ quản lý dịch hại tổng hợp, rào chắn, thiên địch và chế phẩm sinh học. Không dùng thuốc hoàn toàn thì khó ở quy mô thương mại trong khí hậu ẩm, nhưng giảm đáng kể là điều nhiều nhà vườn đã làm được.