Trước khi có Đà Lạt, cao nguyên Lâm Viên là đất sinh sống của người K'Ho, chủ yếu các nhóm Lạch và Chil, cùng một số nhóm khác của cộng đồng này. Tên phường Lâm Viên mượn từ tên cao nguyên, và cái tên Lang Biang gắn với truyền thuyết của người K'Ho. Vì thế, dù các buôn làng K'Ho tập trung hôm nay phần nhiều nằm ngoài phường, như ở phía Lang Biang và các vùng ven, dấu ấn của họ vẫn hiện diện trong ký ức đất đai của Lâm Viên.
Bài này giúp bạn hiểu người K'Ho là ai, những gì của họ còn ở lại trong tên đất và đời sống phía đông bắc Đà Lạt, các nét văn hoá như cồng chiêng, thổ cẩm, nhà ở theo dòng mẹ, và cách tìm hiểu văn hoá bản địa một cách tôn trọng. Bài tránh khắc hoạ đồng bào như một tiết mục du lịch, và không nêu tên buôn làng cụ thể khi không chắc vị trí hành chính của chúng.
K'Ho, Lạch, Chil: các tên gọi nên phân biệt
K'Ho, còn viết là Cơ Ho, là tên chung của một cộng đồng dân tộc sinh sống lâu đời trên vùng cao nguyên nay thuộc tỉnh Lâm Đồng và một số địa phương lân cận. Trong cộng đồng ấy có nhiều nhóm địa phương, mỗi nhóm có cách gọi riêng gắn với nơi cư trú và tập quán sản xuất. Quanh Đà Lạt, hai cái tên thường được nhắc là Lạch, nhóm sống ở vùng cao nguyên Lâm Viên quanh chân núi Lang Biang, và Chil, nhóm cư trú trên các vùng núi cao hơn, quen làm rẫy và săn bắt.
Với người ngoài, gọi chung là đồng bào K'Ho là đúng và lịch sự. Khi trò chuyện với người trong cộng đồng, bạn sẽ nghe họ tự giới thiệu theo nhóm của mình. Điều quan trọng là tránh những cách gọi gộp, miệt thị từng xuất hiện trong quá khứ, và tránh đồng nhất mọi dân tộc ở Tây Nguyên làm một.
Tiếng K'Ho thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khơ Me. Ngày nay phần lớn người K'Ho dùng thông thạo tiếng Việt, nhưng trong gia đình và các dịp sinh hoạt cộng đồng, tiếng mẹ đẻ vẫn được giữ. Một số tên đất, tên suối quanh Đà Lạt có gốc từ tiếng của họ, dù người dân hôm nay ít ai còn để ý.
Dấu vết trong tên đất: Lâm Viên, Lang Biang và chữ Đạ
Lâm Viên và Lang Biang. Cao nguyên Lâm Viên còn được gọi là cao nguyên Lang Biang. Tên Lang Biang gắn với truyền thuyết đôi trai gái K'Lang và H'Biang thuộc hai bộ tộc khác nhau, yêu nhau nhưng không được chấp nhận, và câu chuyện tình bi thương của họ được kể như nguồn gốc tên núi. Tên phường mới mượn tên cao nguyên, vô tình nối phường với lớp lịch sử sâu nhất của vùng đất.
Chữ Đạ trong tên sông suối. Nhiều địa danh quanh Đà Lạt bắt đầu bằng Đạ hoặc Đa. Theo cách giải thích phổ biến, chữ này trong tiếng K'Ho chỉ nước, dòng suối. Một cách giải thích được nhắc nhiều về chính cái tên Đà Lạt là dòng suối của người Lạch, dù đây vẫn là chủ đề có nhiều ý kiến.
Tên đồi, tên thác. Một số đồi, thác, suối quanh thành phố còn giữ tên gốc hoặc tên phiên âm từ tiếng bản địa, bên cạnh tên Việt và tên do người Pháp đặt. Mỗi lớp tên là một lớp người đã đi qua vùng đất.
Khi tìm hiểu, hãy kiểm chứng. Giải thích nguồn gốc địa danh thường có nhiều dị bản. Bạn nên coi chúng là cách kể của cộng đồng, và nếu cần chính xác thì đối chiếu với tài liệu nghiên cứu của các nhà dân tộc học, sử học địa phương.
Người K'Ho trong lịch sử hình thành Đà Lạt
Khi người Pháp khảo sát cao nguyên cuối thế kỷ mười chín, vùng đất quanh hồ, đồi thông và thung lũng đã là nơi cư trú, làm rẫy, săn bắt của người K'Ho. Những người dẫn đường, khuân vác, chỉ chỗ có nước trong các chuyến khảo sát đầu tiên phần nhiều là người bản địa. Họ hiểu rừng, hiểu suối, biết mùa nào mưa, mùa nào khô, những kiến thức mà người đến sau phải học lại.
Quá trình xây dựng thành phố nghỉ dưỡng, rồi các đợt di dân làm vườn, dần thu hẹp không gian sinh sống truyền thống của người K'Ho quanh trung tâm. Nhiều buôn làng dời ra xa hơn, về phía chân núi Lang Biang và các vùng ven. Lịch sử này không được kể nhiều trong các sách hướng dẫn du lịch, nhưng là phần quan trọng để hiểu vì sao trong phường Lâm Viên hôm nay người K'Ho không đông như ở các vùng xung quanh.
Ngày nay, người K'Ho vẫn có mặt trong đời sống Đà Lạt với tư cách là học sinh, sinh viên, công chức, người làm nông, người làm du lịch văn hoá. Không ít sinh viên K'Ho học ở các trường trong khu vực phường, và họ góp vào nét đa dạng của khu phố học đường phía đông bắc.
Những nét văn hoá K'Ho nên biết
Gia đình theo dòng mẹ. Truyền thống của người K'Ho theo chế độ mẫu hệ: con mang họ mẹ, người chồng thường về ở bên nhà vợ, và tài sản truyền theo dòng nữ. Ngày nay tập quán này có nhiều biến đổi, nhưng vai trò của người phụ nữ trong gia đình vẫn được coi trọng.
Cồng chiêng. Cồng chiêng là phần không thể tách của các dịp lễ trong đời sống người K'Ho, từ mừng lúa mới đến những sự kiện của buôn làng. Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên, trong đó có các cộng đồng ở Lâm Đồng, đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.
Thổ cẩm. Phụ nữ K'Ho dệt vải bằng khung dệt đeo lưng, hoa văn thường là các hình hình học, gợi núi, sông, cây, con vật. Màu nền tối với các đường hoa văn sáng là nét dễ nhận ra. Nghề dệt hiện được giữ ở một số buôn làng quanh Đà Lạt.
Rượu cần và lễ mừng lúa mới. Rượu cần ủ trong ché, uống chung bằng cần trúc trong các dịp lễ, thể hiện sự gắn kết cộng đồng. Lễ mừng lúa mới sau vụ thu hoạch là một trong những lễ quan trọng của người làm rẫy.
Nhà ở. Xưa kia người K'Ho ở nhà sàn dài, nhiều thế hệ cùng sống. Ngày nay phần lớn gia đình ở nhà trệt như người Kinh, nhà sàn truyền thống còn ít, có nơi được dựng lại để giữ nếp hoặc phục vụ sinh hoạt văn hoá.
Hiểu đúng và hiểu sai về văn hoá bản địa quanh Đà Lạt
Nhiều hình dung phổ biến về người K'Ho đến từ ảnh du lịch và các chương trình biểu diễn. Bảng dưới đặt cạnh nhau một số hiểu lầm và thực tế:
| Hiểu lầm thường gặp | Thực tế |
|---|---|
| Người K'Ho chỉ sống trong buôn làng tách biệt | Nhiều người K'Ho sống, học tập, làm việc trong thành phố, có nghề nghiệp đa dạng như mọi cộng đồng khác |
| Cồng chiêng là tiết mục biểu diễn cho khách | Cồng chiêng gắn với lễ nghi và đời sống cộng đồng; biểu diễn cho khách chỉ là một phần nhỏ, không phải ý nghĩa gốc |
| Thổ cẩm bán ở chợ đều do người K'Ho dệt tay | Có cả sản phẩm dệt tay và sản phẩm dệt máy, nhập từ nơi khác; muốn mua hàng thật nên hỏi rõ nguồn gốc |
| Mọi dân tộc ở Tây Nguyên giống nhau | Mỗi dân tộc, mỗi nhóm có ngôn ngữ, phong tục, hoa văn riêng; nhầm lẫn có thể gây phật lòng |
| Văn hoá bản địa là chuyện của quá khứ | Nhiều gia đình vẫn giữ tiếng mẹ đẻ, lễ nghi, nghề dệt, và lớp trẻ đang tìm cách làm mới văn hoá của mình |
Nhận ra những hiểu lầm này là bước đầu để tìm hiểu văn hoá bản địa bằng sự tôn trọng chứ không bằng tò mò.
Tìm hiểu văn hoá K'Ho từ Lâm Viên: các bước tôn trọng
Nếu bạn ở Lâm Viên và muốn tìm hiểu thêm về người K'Ho, các bước sau giúp việc tìm hiểu có ý nghĩa và không gây phiền:
- Đọc trước về lịch sử, phong tục của người K'Ho từ nguồn đáng tin như bảo tàng tỉnh, sách của các nhà nghiên cứu dân tộc học.
- Ưu tiên các chương trình, điểm văn hoá do chính cộng đồng tổ chức hoặc có cộng đồng tham gia điều hành.
- Khi đến buôn làng, đi cùng người địa phương hoặc hướng dẫn viên hiểu biết, hỏi trước khi vào nhà, khi chụp ảnh người.
- Không đưa kẹo, tiền cho trẻ em để đổi lấy việc chụp ảnh; nếu muốn giúp đỡ, góp qua trường học hay tổ chức địa phương.
- Mua sản phẩm thủ công trực tiếp từ người làm khi có thể, trả giá vừa phải, hỏi về ý nghĩa hoa văn.
- Tham dự lễ hội thì làm theo hướng dẫn của người tổ chức, không tự ý đánh cồng chiêng hay chạm vào đồ lễ.
Từ trung tâm phường, các vùng có buôn làng K'Ho không quá xa, nhưng đó là đất của phường, xã khác. Hãy coi chuyến đi là đi thăm hàng xóm và mang theo sự khiêm tốn của người khách.
Vì sao câu chuyện K'Ho quan trọng với người Lâm Viên hôm nay
Phần lớn cư dân Lâm Viên là con cháu những người di dân từ miền xuôi. Hiểu rằng trước ông bà mình đã có những người khác sống trên cao nguyên này giúp người Lâm Viên nhìn quê hương bằng con mắt đầy đủ hơn. Đồi thông, dòng suối, cái tên Lâm Viên không chỉ là cảnh đẹp hay tên hành chính mà mang trong nó ký ức của chủ nhân cao nguyên.
Với giáo dục, câu chuyện này giúp học sinh trong phường biết về lịch sử địa phương nhiều lớp, tôn trọng bạn bè K'Ho trong lớp học và hiểu sự đa dạng như một phần bình thường của cuộc sống. Với du lịch, nó nhắc rằng văn hoá bản địa không phải là sản phẩm trưng bày mà là đời sống thật của một cộng đồng đang sống.
Và với người đến thăm, biết về người K'Ho làm chuyến đi Lâm Viên có chiều sâu hơn. Đứng trên một ngọn đồi thông nhìn về phía Lang Biang, bạn sẽ hiểu cái tên trên giấy tờ hành chính của phường mới đã đi một hành trình dài thế nào.
Một số trường học, bảo tàng và tổ chức văn hoá ở Lâm Đồng đã có những hoạt động giới thiệu tiếng nói, hoa văn, nhạc cụ của người K'Ho cho học sinh và công chúng. Theo dõi những hoạt động như vậy, tham dự khi có dịp, là cách người Lâm Viên hôm nay có thể góp phần giữ lớp văn hoá đầu tiên của cao nguyên không bị lãng quên giữa nhịp đô thị hoá.
Câu hỏi thường gặp
Người K'Ho có sống trong phường Lâm Viên-Đà Lạt không?
Có người K'Ho sống, học tập và làm việc trong phường, nhưng các buôn làng K'Ho tập trung hôm nay phần nhiều nằm ở những vùng khác quanh Đà Lạt, nhất là phía chân núi Lang Biang. Lịch sử đô thị hoá đã làm không gian cư trú truyền thống quanh trung tâm thu hẹp.
Người Lạch và người K'Ho khác nhau thế nào?
Lạch là một nhóm địa phương trong cộng đồng K'Ho, sinh sống lâu đời quanh chân núi Lang Biang và cao nguyên Lâm Viên. Gọi chung là người K'Ho là đúng, còn khi trò chuyện, người trong cộng đồng có thể tự giới thiệu theo nhóm của mình như Lạch hay Chil.
Truyền thuyết Lang Biang kể gì?
Truyền thuyết kể về chàng K'Lang và nàng H'Biang thuộc hai bộ tộc khác nhau, yêu nhau nhưng bị ngăn cấm, và kết cục bi thương của họ. Câu chuyện được kể như nguồn gốc tên núi Lang Biang, có nhiều dị bản khác nhau về chi tiết.
Có thể xem cồng chiêng K'Ho ở đâu quanh Đà Lạt?
Cồng chiêng có thể được trình diễn ở một số điểm văn hoá, chương trình du lịch và trong các lễ hội của buôn làng quanh Đà Lạt. Nên ưu tiên chương trình có cộng đồng tham gia tổ chức, và nhớ rằng cồng chiêng trong lễ nghi thật mang ý nghĩa sâu hơn một tiết mục biểu diễn.
Mua thổ cẩm K'Ho thế nào để đúng hàng dệt tay?
Nên mua trực tiếp từ người dệt hoặc cơ sở có nguồn gốc rõ ràng, hỏi về người làm và thời gian dệt. Hàng dệt tay thường có độ không đều nhẹ ở mép và hoa văn, vải dày hơn hàng máy. Đừng ngại hỏi, người bán chân thật thường sẵn lòng giải thích.
Chụp ảnh người K'Ho cần lưu ý gì?
Luôn hỏi trước, tôn trọng khi bị từ chối, không chụp trẻ em khi chưa có sự đồng ý của người lớn, không đưa tiền hay kẹo để đổi lấy ảnh. Trong lễ nghi, hỏi người tổ chức xem có được chụp không và đứng ở vị trí không cản trở.