Một gia đình trồng hoa ở Lâm Viên sống theo lịch của cây chứ không theo lịch của phố: ngày bắt đầu từ trước khi trời sáng, việc nặng dồn vào những tháng trước Tết và các dịp lễ, còn thời gian nghỉ thì rải ra theo những quãng hoa chưa tới lứa. Nhà ở, bữa ăn, việc học của con, cả chuyện cưới hỏi trong xóm đều được sắp xếp quanh nhịp ấy.
Bài này không bàn kỹ thuật trồng hoa mà tả nếp sống của những gia đình làm nghề hoa ở phía Thái Phiên và các xóm vườn quanh đó: cách họ chia việc trong nhà, cách một năm trôi qua, những giá trị họ giữ và những thay đổi khi nhà kính lan rộng. Đây là phần đời sống ít khi hiện ra trong ảnh du lịch nhưng làm nên bản sắc của phường.
Một ngày bình thường trong nhà vườn
Ngày của nhà vườn thường bắt đầu khi trời còn tối và sương đọng dày trên mái nhà kính. Người lớn ra vườn kiểm tra nước, mở bạt thông gió, xem luống nào sắp thu hoạch. Những hôm có hoa đi chợ, việc cắt, phân loại, bó hoa có khi đã làm từ chiều hôm trước hoặc giữa đêm để kịp giao cho người thu mua. Bếp được nhóm sớm, ấm nước sôi là thứ đầu tiên có trên bàn.
Buổi trưa là quãng nghỉ ngắn. Nhiều nhà ăn cơm ngay ở chòi giữa vườn hoặc ở hiên nhà kính, nhất là những ngày nắng gắt, vì trong nhà kính nóng hơn ngoài trời nhiều. Chiều xuống, nhiệt độ hạ nhanh, công việc chuyển sang tưới, dọn luống, sửa bạt, chuẩn bị cho đợt hoa tiếp theo. Bữa tối là bữa đông đủ nhất, lúc cả nhà quây quần, kể chuyện giá hoa hôm nay, chuyện xe vào lấy hàng, chuyện học của con.
Nhịp ngày như vậy khiến người làm vườn ngủ sớm và dậy sớm. Hàng xóm thường hiểu và tôn trọng giờ giấc của nhau: không ai sang chơi khuya, không ai ồn ào lúc rạng sáng trừ tiếng máy bơm và tiếng xe chở hoa.
Một năm của gia đình trồng hoa theo từng quãng
Lịch cụ thể khác nhau theo loại hoa và từng nhà, nhưng phần đông các gia đình ở xóm vườn Lâm Viên cảm nhận năm của mình theo những quãng dưới đây:
| Quãng trong năm | Việc chính của gia đình | Không khí trong xóm |
|---|---|---|
| Mấy tháng trước Tết | Chăm cây cho kịp lứa Tết, thuê thêm người làm, tính toán đường đi của hoa | Bận nhất năm, ít ai đi chơi xa, đèn vườn sáng khuya |
| Tết và sau Tết | Thu hoạch, giao hàng đến sát ngày, rồi nghỉ ngơi, thăm họ hàng | Vui nhưng mệt, Tết của nhà vườn thường đến muộn hơn Tết của phố |
| Mùa khô đầu năm | Dọn luống, làm đất, xuống giống lứa mới, lo nước tưới | Thời gian có thể đi đám cưới, giỗ chạp, sửa nhà |
| Mùa mưa | Giữ cây khỏi úng và bệnh, sửa bạt, gia cố nhà kính | Lo lắng khi mưa dầm kéo dài, giúp nhau khi có mưa đá, gió lớn |
| Các dịp lễ trong năm | Thu hoạch cho các ngày lễ có nhu cầu hoa cao | Từng đợt bận ngắn, xe ra vào nhiều hơn |
Điều đáng chú ý là Tết của nhà vườn gần như ngược với Tết của người phố: khi phố đã nghỉ thì vườn còn cắt hoa, và khi phố đi làm lại thì nhà vườn mới thật sự được nghỉ.
Chia việc trong nhà: ai làm gì
Người lớn tuổi. Ông bà thường giữ phần việc nhẹ nhưng cần kinh nghiệm: xem cây, chọn giống, phân loại hoa, trông cháu. Kinh nghiệm đọc thời tiết của họ được coi trọng, nhất là trong những năm mưa nắng thất thường.
Vợ chồng ở tuổi lao động. Đây là lực lượng chính trong vườn. Việc nặng như vác bao, sửa khung nhà kính, chở hàng thường do người đàn ông đảm nhận, còn cắt, bó, tính sổ thu chi nhiều nhà giao cho người phụ nữ. Ranh giới này không cứng và ngày càng mềm hơn.
Con cái. Trẻ con lớn lên giữa vườn nên biết việc từ nhỏ: phụ bó hoa dịp Tết, nhặt lá, trông em. Nhưng hầu hết gia đình đều đặt việc học lên trên, chỉ nhờ con phụ việc ngoài giờ học và trong những đợt bận nhất.
Người làm thuê. Những nhà vườn lớn thuê thêm người, có người ở địa phương, có người từ nơi khác đến theo mùa. Quan hệ giữa chủ vườn và người làm thuê ở xóm thường gần gũi, có nhà cho người làm ăn cơm chung, ở lại chòi vườn trong mùa cao điểm.
Chuyện học hành: nhà vườn và giấc mơ con đi xa
Ở xóm vườn Lâm Viên, chuyện con cái học hành là đề tài được nói đến nhiều nhất sau chuyện mùa vụ. Nhiều gia đình nghĩ rằng nghề vườn tuy nuôi sống được nhà nhưng vất vả và bấp bênh theo thời tiết, nên mong con có thêm lựa chọn. Việc có trường đại học ngay trong phường khiến con đường ấy gần hơn: con có thể học đại học mà vẫn ở nhà, cuối tuần phụ vườn.
Mặt khác, không ít người trẻ học xong lại quay về vườn, mang theo kiến thức về kỹ thuật, quản lý, bán hàng. Họ thay đổi cách nhà mình làm hoa, từ chọn giống đến tìm khách, nhưng vẫn giữ nhịp sống cũ của xóm. Sự trở về ấy được người lớn tuổi đón nhận với tâm trạng vừa mừng vừa lo, vì ai cũng biết nghề này không dễ.
Sự giằng co giữa đi và ở là một phần văn hoá của xóm vườn. Nó hiện ra trong những bữa cơm, trong cách cha mẹ nói về tương lai của con, và trong chính sự đa dạng của lớp trẻ: có người làm kỹ sư ở thành phố lớn, có người làm hướng dẫn viên ở Đà Lạt, có người tiếp tục dựng thêm nhà kính trên mảnh đất của ông bà.
Tình làng nghĩa xóm trong mùa bận và lúc hoạn nạn
Đổi công. Trong những đợt thu hoạch dồn dập, hàng xóm sang phụ nhau bó hoa, khiêng hàng, rồi lần sau nhà kia lại sang giúp lại. Thói quen này có từ thời các xóm mới lập và vẫn còn ở nhiều nơi, dù đã thưa hơn khi người làm thuê nhiều lên.
Giúp nhau khi thời tiết xấu. Một trận mưa đá, một cơn gió lớn có thể làm rách bạt, gãy khung nhà kính. Những lúc ấy, cả xóm thường cùng ra giúp dọn dẹp, căng lại bạt, vì ai cũng hiểu cái mất mát ấy có thể đến với nhà mình.
Chia sẻ kinh nghiệm. Giống mới, cách chữa bệnh cho cây, người thu mua nào sòng phẳng được truyền miệng trong xóm. Những cuộc trò chuyện bên hiên nhà kính là trường học không chính thức của người làm hoa.
Đám cưới, đám tang. Việc hiếu hỉ được cả xóm cùng lo. Nhà có việc thường được hàng xóm sang góp sức từ dựng rạp đến nấu nướng, và người ta cố sắp xếp để những việc lớn không trùng mùa thu hoạch.
Sức khoẻ và những thói quen bảo vệ mình của người làm vườn
Áo mưa, ủng và găng tay. Làm vườn ở vùng mưa nhiều, sáng sớm sương đẫm, người trồng hoa gần như quanh năm đi ủng, mặc áo khoác chống nước. Găng tay giúp tránh gai, nhựa cây và vết cắt khi cắt cành hàng trăm lần mỗi ngày.
Khẩu trang và quần áo dài khi phun thuốc. Những gia đình làm lâu năm ngày càng chú ý đồ bảo hộ khi phun thuốc bảo vệ thực vật: khẩu trang, kính, quần áo dài, giặt riêng đồ sau khi phun, không cho trẻ con và người già vào khu vừa phun. Đây là chuyện được nhắc nhau nhiều trong xóm và trong các buổi tập huấn.
Đau lưng, đau khớp. Cúi người bó hoa, khiêng thùng nước, làm việc trong không khí lạnh ẩm khiến bệnh đau lưng, đau khớp khá phổ biến ở người làm vườn lâu năm. Nhiều người đi khám ở trạm y tế, bệnh viện trong thành phố khi đau kéo dài, và lớp trẻ đã quen dùng xe đẩy, giá đỡ để giảm bớt việc khuân vác.
Nóng trong nhà kính. Trời bên ngoài lạnh nhưng trong nhà kính buổi trưa có thể rất nóng. Người làm vườn tránh làm việc nặng giữa trưa trong nhà kính, uống đủ nước và ra ngoài nghỉ khi thấy choáng.
Hoa trong chính đời sống của nhà trồng hoa
Người ngoài hay nghĩ nhà trồng hoa thì trong nhà lúc nào cũng ngập hoa. Thực tế, hoa đẹp nhất thường được bán đi, còn trong nhà là những cành bị loại vì gãy cọng, nở sớm hay dáng chưa đẹp. Những cành ấy được cắm vào bình trên bàn thờ tổ tiên, trên bàn ăn, hoặc mang biếu hàng xóm, bạn bè. Với người làm nghề, hoa trước hết là sản phẩm lao động, sau mới là vật trang trí.
Dù vậy, nhiều gia đình vẫn giữ một góc vườn trồng những loài hoa mình thích mà không để bán: vài khóm hồng cũ của ông bà, một giàn hoa leo trước cổng, mấy chậu lan treo hiên. Góc vườn ấy là chỗ người làm hoa thưởng hoa cho chính mình, và nhiều khi là thứ để phân biệt nhà này với nhà kia khi đi dọc con dốc.
Trong những dịp quan trọng như đám cưới, ngày giỗ, Tết, hoa nhà trồng được chọn kỹ hơn. Người làm vườn hiểu giá trị của từng bông vì đã theo nó từ lúc xuống giống, nên cách họ cắm hoa thường giản dị mà có ý tứ, không cầu kỳ như các tiệm hoa trong phố.
Nhà kính lan rộng thay đổi nếp sống ra sao
Nhà kính giúp nhiều gia đình chủ động hơn trước thời tiết, thu nhập đều hơn, nhưng cũng thay đổi nếp sống. Khoảng cách giữa các nhà như rộng ra vì giữa họ là những mái bạt trắng thay vì vườn rau mở. Trẻ con ít chỗ chạy chơi trên đồi hơn. Nhịp làm việc trong nhà kính đều đặn quanh năm khiến những quãng nghỉ tự nhiên theo mùa ngắn lại.
Người dân cũng lo về nước tưới, về việc nước mưa chảy tràn từ mái nhà kính xuống đường và nhà thấp phía dưới khi mưa lớn. Những chuyện này được bàn ở xóm, ở các cuộc họp tổ dân phố, và mỗi nhà tìm cách xử lý phần của mình như làm mương, làm hố giữ nước.
Dù vậy, cốt lõi của nếp nhà vườn vẫn còn: người ta vẫn dậy sớm, vẫn quý từng tấc đất, vẫn giúp nhau khi khó, và vẫn coi vườn hoa là thứ gắn bó cả một đời. Với người ngoài, hiểu được nếp sống ấy là cách tôn trọng nhất khi đến thăm làng hoa.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình trồng hoa ở Lâm Viên bận nhất vào lúc nào?
Bận nhất thường là mấy tháng trước Tết Nguyên đán, khi các nhà dồn sức cho lứa hoa Tết. Ngoài ra còn những đợt bận ngắn quanh các ngày lễ có nhu cầu hoa cao. Trong những quãng đó, nhiều nhà thuê thêm người và làm đến khuya.
Người trồng hoa ở Lâm Viên có ăn Tết như người ở phố không?
Thường thì Tết của nhà vườn đến muộn hơn. Họ cắt và giao hoa đến sát những ngày cuối năm, nên khi phố đã nghỉ thì vườn còn bận. Sau khi giao xong lứa Tết, các gia đình mới thật sự nghỉ ngơi, thăm họ hàng và đi chơi.
Trẻ em ở xóm vườn có phải làm việc nặng không?
Phần lớn gia đình chỉ nhờ trẻ phụ việc nhẹ như bó hoa, nhặt lá ngoài giờ học và trong những đợt bận. Việc học được đặt lên trước. Các việc nặng hoặc tiếp xúc với thuốc bảo vệ thực vật là việc của người lớn.
Nhà kính ảnh hưởng thế nào đến đời sống xóm vườn?
Nhà kính giúp chủ động hơn trước thời tiết và thu nhập đều hơn, nhưng làm cảnh quan khác đi, ít khoảng trống cho trẻ chơi và đặt ra chuyện nước mưa chảy tràn khi mưa lớn. Người dân đang tìm cách cân bằng giữa lợi ích sản xuất và môi trường sống.
Khách có thể tìm hiểu đời sống nhà vườn ở Lâm Viên bằng cách nào?
Cách tốt nhất là đi cùng người quen ở địa phương hoặc đến những vườn có mở cửa đón khách, hỏi trước khi vào và tránh giờ cao điểm thu hoạch. Trò chuyện nhẹ nhàng, không chạm vào hoa và không tự ý chụp người dân là cách để được đón tiếp cởi mở.