Lập doanh nghiệp nông nghiệp ở Lâm Viên thường là bước đi khi một hộ trồng hoa, rau muốn bán cho khách hàng lớn, xuất khẩu, vay vốn lớn hoặc thuê thêm đất. Các việc chính gồm: chọn loại hình doanh nghiệp, có đất sản xuất hợp pháp, đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất và truy xuất mà khách hàng yêu cầu, tổ chức lao động đúng luật và quản lý tài chính bài bản.
Nông nghiệp công nghệ cao ở Đà Lạt không phải khái niệm mới: nhà kính, tưới nhỏ giọt, giá thể, nuôi cấy mô làm giống đã phổ biến nhiều năm. Điều thay đổi là yêu cầu của thị trường: siêu thị, chuỗi bán lẻ, đối tác nước ngoài muốn biết sản phẩm được trồng thế nào, ở đâu, ai chịu trách nhiệm. Bài này nói về khung kinh doanh, không đi vào kỹ thuật canh tác.
Hộ nông dân, hộ kinh doanh, hợp tác xã hay công ty
Hộ nông dân tự sản xuất, bán sản phẩm trồng trọt của mình chưa qua chế biến thường không phải đăng ký kinh doanh và được hưởng các chính sách thuế riêng cho nông sản tự sản xuất. Đây là mô hình của phần lớn nhà vườn ở Lâm Viên. Điểm yếu là khó ký hợp đồng lớn, khó xuất hoá đơn, khó vay vốn quy mô lớn.
Công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần có tư cách pháp nhân, tách tài sản công ty với tài sản cá nhân, ký hợp đồng và xuất hoá đơn chủ động, dễ tiếp cận vốn và đối tác lớn. Đổi lại là nghĩa vụ kế toán, thuế, báo cáo đầy đủ, chi phí quản lý cao hơn.
Hợp tác xã là con đường giữa: nhiều hộ cùng góp sức, giữ quyền sở hữu vườn của mình, nhưng bán hàng, mua vật tư, làm chứng nhận chung. Mô hình hợp tác xã có bài riêng trong danh mục này. Chọn mô hình nào phụ thuộc quy mô, khách hàng mục tiêu và mức độ sẵn sàng quản lý của người làm chủ.
Đất sản xuất: sở hữu, thuê hay liên kết
Đất là nút thắt lớn nhất của nông nghiệp ở Lâm Viên. Đất vườn ở vùng ven đô Đà Lạt có giá trị cao và manh mún, nhiều thửa nhỏ của nhiều hộ. Doanh nghiệp có ba cách tiếp cận: dùng đất của chính thành viên góp vốn, thuê đất của hộ dân, hoặc liên kết với hộ dân để họ sản xuất theo quy trình của doanh nghiệp.
Thuê đất của hộ dân cần hợp đồng thuê quyền sử dụng đất rõ ràng, thời hạn đủ dài để thu hồi vốn đầu tư nhà kính, ghi rõ công trình trên đất thuộc ai khi hết hạn, và nên công chứng hoặc chứng thực để có giá trị chắc chắn. Hợp đồng thuê ngắn hạn mà đầu tư nhà kính lớn là rủi ro hay gặp.
Trước khi đầu tư, kiểm quy hoạch và chủ trương quản lý nhà kính áp dụng cho khu đất. Vùng gần trung tâm có thể bị hạn chế nhà kính mới; vùng quy hoạch nông nghiệp tập trung thường thuận hơn. Với dự án lớn cần thuê đất của Nhà nước, thủ tục đi qua cơ quan cấp tỉnh và có yêu cầu riêng về dự án đầu tư.
Tiêu chuẩn và chứng nhận: khách hàng nào hỏi gì
Tiêu chuẩn sản xuất là "giấy thông hành" vào các kênh bán lớn. Không cần làm tất cả; làm cái khách hàng mục tiêu yêu cầu.
| Tiêu chuẩn, yêu cầu | Thường được hỏi bởi | Ghi chú |
|---|---|---|
| VietGAP | Siêu thị, chuỗi bán lẻ trong nước, bếp ăn tập thể | Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt của Việt Nam, chứng nhận bởi tổ chức được chỉ định |
| GlobalGAP | Một số nhà nhập khẩu, chuỗi bán lẻ quốc tế | Yêu cầu chặt hơn, chi phí và hồ sơ nhiều hơn |
| Hữu cơ | Kênh bán hàng hữu cơ trong nước, xuất khẩu | Thời gian chuyển đổi đất dài, không dùng hoá chất tổng hợp |
| Mã số vùng trồng | Xuất khẩu sang thị trường có yêu cầu kiểm dịch | Đăng ký qua cơ quan chuyên ngành bảo vệ thực vật |
| Truy xuất nguồn gốc | Hầu hết khách hàng chuyên nghiệp | Nhật ký canh tác, mã lô, tem truy xuất |
Chứng nhận chỉ có giá trị khi được duy trì: ghi nhật ký canh tác thật, kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật, kiểm định định kỳ. Một lần bị phát hiện dư lượng vượt ngưỡng có thể làm mất khách hàng lâu năm.
Lao động: nhà vườn quen làm thời vụ, doanh nghiệp phải làm đúng luật
Hợp đồng lao động. Doanh nghiệp thuê người làm phải ký hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động, kể cả lao động thời vụ, với hình thức và thời hạn phù hợp. Hợp đồng giúp hai bên rõ công việc, tiền lương, giờ làm, nghỉ ngơi.
Bảo hiểm bắt buộc. Người lao động thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp bắt buộc theo quy định thì doanh nghiệp phải đóng. Mức đóng và đối tượng theo luật hiện hành, nên hỏi kế toán hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội.
An toàn, vệ sinh lao động. Phun thuốc, làm việc trên cao khi dựng, sửa nhà kính, vận hành máy móc là những việc có rủi ro. Doanh nghiệp phải trang bị bảo hộ, huấn luyện an toàn, tổ chức khám sức khoẻ theo quy định.
Chỗ ở cho lao động. Lao động từ nơi khác đến cần chỗ ở. Nếu doanh nghiệp bố trí, chỗ ở phải đúng mục đích sử dụng đất và an toàn; người lao động cần được đăng ký tạm trú.
Vốn và dòng tiền: nông nghiệp trả chậm, chi trước
Nông nghiệp có đặc điểm chi trước, thu sau: giống, vật tư, công lao động phải bỏ ra hàng tháng trước khi có thu hoạch. Với hoa Tết, vốn có thể nằm trong vườn gần nửa năm. Khách hàng lớn lại thường thanh toán chậm sau khi nhận hàng. Doanh nghiệp mới hay hụt tiền ở khoảng giữa.
Cách quản lý phổ biến: lập kế hoạch dòng tiền theo mùa vụ, đàm phán tạm ứng với khách hàng bao tiêu, dùng vốn vay ngắn hạn cho vật tư và vay trung hạn cho nhà kính, thiết bị. Các chương trình tín dụng ưu đãi cho nông nghiệp công nghệ cao có thể có theo từng thời kỳ; điều kiện và mức ưu đãi phải hỏi trực tiếp ngân hàng.
Đừng dồn hết vốn vào nhà kính mà quên vốn lưu động. Một nhà kính đẹp mà không đủ tiền mua giống cho vụ sau là tình huống không hiếm.
Một thói quen quản trị có ích là tính giá thành theo từng luống, từng vụ: giống, phân, thuốc, nước, điện, công, khấu hao nhà kính. Khi biết giá thành thật, doanh nghiệp mới biết đơn hàng nào đáng nhận, mặt hàng nào nên giảm, và có cơ sở để đàm phán giá với khách hàng thay vì chỉ chạy theo giá thị trường.
Công nghệ nào đáng đầu tư trước
Tưới và dinh dưỡng. Tưới nhỏ giọt, tưới phun sương có điều khiển giúp tiết kiệm nước, phân và công lao động, đồng thời ổn định chất lượng. Với nhiều vườn hoa, rau ở Lâm Viên, đây là khoản đầu tư hoàn vốn rõ nhất.
Giống và nhân giống. Giống tốt, sạch bệnh quyết định phần lớn năng suất. Doanh nghiệp có thể mua giống từ cơ sở nuôi cấy mô uy tín hoặc tự đầu tư phòng nuôi cấy khi quy mô đủ lớn. Lưu ý quyền đối với giống cây trồng được bảo hộ: dùng giống có bản quyền phải đúng thoả thuận với chủ giống.
Sơ chế và kho lạnh. Với hàng bán cho siêu thị, xuất khẩu, khâu sau thu hoạch nhiều khi quan trọng hơn khâu trồng. Một kho lạnh nhỏ, khu sơ chế sạch có thể nâng giá bán đáng kể.
Cảm biến, phần mềm quản lý. Theo dõi nhiệt độ, độ ẩm, ghi nhật ký canh tác bằng phần mềm giúp làm chứng nhận và truy xuất dễ hơn. Nên bắt đầu đơn giản, mở rộng khi đã quen dùng; mua hệ thống đắt rồi bỏ không là chuyện không hiếm.
Rủi ro riêng khi làm nông nghiệp ở vùng ven đô như Lâm Viên
Làm nông nghiệp ngay sát đô thị Đà Lạt có lợi thế: gần lao động, gần dịch vụ, gần đường vận chuyển, gần khách tham quan nếu muốn kết hợp du lịch. Nhưng cũng có những rủi ro mà vùng nông nghiệp xa đô thị ít gặp.
Rủi ro thứ nhất là quy hoạch: đất nông nghiệp ven đô có thể được định hướng chuyển sang mục đích khác, hoặc bị hạn chế nhà kính vì cảnh quan, thoát nước. Đầu tư dài hạn trên đất có quy hoạch không ổn định là canh bạc. Rủi ro thứ hai là nước: nguồn nước tưới cạnh tranh với nước sinh hoạt, mùa khô có thể thiếu; nước mưa từ mái nhà kính lại gây ngập cục bộ cho khu dưới nếu không có hệ thống thu.
Rủi ro thứ ba là xung đột với cư dân đô thị: tiếng máy bơm, mùi phân bón, phun thuốc gần nhà dân, xe tải ra vào sáng sớm. Doanh nghiệp nên chủ động giảm tác động, giữ quan hệ với tổ dân phố. Cuối cùng là rủi ro thị trường: giá hoa, rau biến động mạnh; đa dạng hoá sản phẩm và khách hàng là cách giảm phụ thuộc vào một mặt hàng.
Lộ trình gợi ý từ hộ lên doanh nghiệp
Không cần làm tất cả cùng lúc. Một lộ trình từng bước giúp giảm rủi ro:
- Chuẩn hoá cách ghi chép ngay khi còn là hộ: nhật ký canh tác, chi phí, doanh thu từng vụ.
- Xác định khách hàng mục tiêu và yêu cầu của họ về tiêu chuẩn, hoá đơn, sản lượng.
- Làm chứng nhận cần thiết cho khách hàng đó, thường bắt đầu với VietGAP.
- Thành lập doanh nghiệp khi khách hàng yêu cầu hoá đơn, hợp đồng pháp nhân, hoặc khi cần vay vốn lớn.
- Thuê kế toán hoặc dịch vụ kế toán từ đầu để sổ sách đúng ngay từ năm đầu.
- Mở rộng đất, nhà kính sau khi có hợp đồng đầu ra ổn định.
Nhiều nhà vườn ở Đà Lạt giỏi kỹ thuật trồng nhưng chưa quen quản trị doanh nghiệp. Học thêm về kế toán, hợp đồng, quản lý nhân sự, hoặc hợp tác với người có kinh nghiệm quản lý là khoản đầu tư đáng làm.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc lập công ty để trồng hoa, rau quy mô lớn không?
Không bắt buộc. Hộ nông dân vẫn có thể sản xuất quy mô lớn trên đất của mình. Lập công ty có lợi khi cần ký hợp đồng pháp nhân, xuất hoá đơn, vay vốn lớn, thuê nhiều lao động hoặc làm việc với đối tác nước ngoài.
VietGAP có bắt buộc không?
Không bắt buộc với mọi nhà sản xuất, nhưng nhiều siêu thị, chuỗi bán lẻ và bếp ăn tập thể yêu cầu. Chứng nhận do tổ chức chứng nhận được chỉ định cấp, phải duy trì bằng ghi chép và kiểm tra định kỳ.
Mã số vùng trồng dùng để làm gì?
Mã số vùng trồng là yêu cầu của nhiều thị trường nhập khẩu để truy xuất nơi sản xuất và kiểm soát dịch hại. Doanh nghiệp xuất khẩu nông sản sang các thị trường này cần đăng ký qua cơ quan chuyên ngành bảo vệ thực vật.
Thuê đất của dân để dựng nhà kính cần lưu ý gì?
Ký hợp đồng thuê có thời hạn đủ dài để thu hồi vốn, ghi rõ quyền với công trình khi hết hạn, công chứng hoặc chứng thực. Kiểm quy hoạch và quy định về nhà kính của khu đất trước khi đầu tư.
Doanh nghiệp nông nghiệp có phải đóng bảo hiểm cho lao động thời vụ không?
Tuỳ hình thức và thời hạn hợp đồng lao động, người lao động có thể thuộc diện tham gia bảo hiểm bắt buộc. Quy định cụ thể theo luật hiện hành; nên hỏi kế toán hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội để làm đúng.