Bán hoa, rau, dâu và đặc sản chế biến online từ Lâm Viên cho khách ở các tỉnh làm được, nhưng thành bại nằm ở ba khâu: chọn mặt hàng chịu được quãng đường, đóng gói và giao hàng giữ được chất lượng, và làm đúng nghĩa vụ về nhãn, an toàn thực phẩm, thuế. Hàng tươi đi xa là bài toán logistics trước khi là bài toán marketing.
Nhiều người trẻ ở Lâm Viên đã thử bán hàng qua mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, livestream ngay giữa vườn. Bài này không dạy cách quảng cáo, mà đi qua những việc hậu cần và pháp lý mà người mới hay bỏ qua, những thứ khiến đơn hàng đầu tiên thành đơn hàng cuối cùng.
Mặt hàng nào hợp bán xa, mặt hàng nào không
Không phải thứ gì ngon ở vườn cũng nên gửi xa. Bảng dưới phân loại theo độ chịu vận chuyển, nguyên tắc chung:
| Nhóm hàng | Mức chịu vận chuyển | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đặc sản chế biến: mứt, trà, hoa quả sấy, atisô khô | Tốt | Phải có nhãn, hạn dùng, điều kiện an toàn thực phẩm |
| Củ: khoai tây, cà rốt, củ dền | Khá | Tránh dập, tránh ẩm |
| Hoa cắt cành được xử lý, đóng hộp | Trung bình | Cần giao nhanh, hướng dẫn khách cắm đúng cách |
| Rau ăn lá | Kém | Héo nhanh, cần lạnh liên tục, chỉ hợp tuyến gần, giao nhanh |
| Dâu tây, quả mềm | Kém | Dập, nhũn nếu không lạnh; đóng hộp cứng, giao trong ngày |
Người mới thường bắt đầu với hàng khó nhất như dâu tây vì khách thích, rồi gặp tỷ lệ hỏng cao. Bắt đầu với hàng dễ, xây được uy tín và quy trình, rồi mới mở rộng sang hàng tươi khó hơn là đường đi bền hơn.
Đóng gói: phần chi phí đáng tiền nhất
Hàng tươi đi xa cần ba thứ: không dập, không mất nước, không nóng. Hộp cứng có lỗ thông khí, khay chia ngăn cho quả mềm, giấy hoặc túi giữ ẩm cho rau, đá khô hoặc túi đá gel cho hàng cần lạnh, thùng xốp cho chặng dài. Mỗi lớp thêm vào làm tăng chi phí, nhưng một đơn hỏng phải gửi bù tốn hơn nhiều.
Với hoa cắt cành, khâu đóng gói còn gồm xử lý cành trước khi đóng: cắt gốc, tỉa lá dưới, có khi cho hút nước đủ trước khi bó. Kèm theo một tờ hướng dẫn cắm và thay nước cho khách giúp hoa giữ lâu hơn, và khách sẽ nhớ chuyện hoa bền chứ không chỉ nhớ hộp đẹp.
Gửi thử cho chính mình hoặc người quen ở thành phố đích trước khi bán là cách kiểm tra rẻ nhất. Ghi lại hàng đến sau bao lâu, tình trạng thế nào, đóng gói chỗ nào hỏng. Làm vài lần như vậy, bạn sẽ có quy trình đóng gói riêng cho từng loại hàng.
Bao bì cũng là nơi thể hiện nhà vườn: thông tin rõ ràng, sạch sẽ, có hướng dẫn bảo quản khi nhận. Nhưng đừng in những lời hứa không kiểm chứng được như "sạch tuyệt đối" hay "hữu cơ" khi chưa có chứng nhận. Ghi sai về chất lượng, nguồn gốc có thể vi phạm quy định về nhãn và quảng cáo.
Nhãn, an toàn thực phẩm và nguồn gốc
Hàng tươi chưa qua chế biến. Rau, hoa, quả tươi tự trồng bán ra có yêu cầu ghi nhãn và an toàn thực phẩm khác với hàng chế biến. Cơ sở sản xuất ban đầu nhỏ lẻ thường thuộc diện ký cam kết an toàn thực phẩm theo quy định; hỏi phường hoặc cơ quan quản lý nông nghiệp về yêu cầu áp dụng cho mình.
Hàng chế biến, đóng gói sẵn. Mứt, trà, hoa quả sấy, rượu, nước ép phải có nhãn hàng hoá với các nội dung bắt buộc như tên hàng, thành phần, khối lượng, ngày sản xuất, hạn dùng, tên địa chỉ cơ sở chịu trách nhiệm. Cơ sở chế biến phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm tương ứng và có thể phải tự công bố sản phẩm.
Truy xuất nguồn gốc. Khách mua online ngày càng muốn biết hàng từ vườn nào, trồng ra sao. Nhật ký canh tác, mã lô đơn giản giúp trả lời khách và xử lý khi có khiếu nại.
Cam kết không phun thuốc gần ngày thu hoạch. Nếu quảng bá rau an toàn, phải thực sự tuân thủ thời gian cách ly. Một khiếu nại về dư lượng có thể xoá sạch uy tín xây nhiều năm.
Giao hàng từ Lâm Viên đi các tỉnh
Có ba cách giao phổ biến: gửi qua nhà xe khách đi các tỉnh, gửi qua đơn vị chuyển phát, hoặc tự gom đơn chở xuống thành phố rồi giao nội thành. Nhà xe đi nhanh, giá thường mềm cho hàng cồng kềnh, nhưng khách phải ra bến nhận hoặc thuê người nhận. Chuyển phát giao tận nhà nhưng hàng tươi có thể qua nhiều lần trung chuyển. Tự chở phù hợp khi đơn đủ nhiều cho một chuyến.
Ghi chú trên đơn và trên thùng: hàng dễ hỏng, không đè nặng, giữ lạnh nếu có. Thoả thuận với đơn vị vận chuyển về trách nhiệm khi hàng hỏng, mất. Nhiều đơn vị chỉ bồi thường theo giá trị khai báo; hàng tươi giá trị thấp nhưng hỏng là mất uy tín, không bồi thường được bằng tiền.
Với khách ở xa, thời điểm gửi quan trọng không kém cách gửi. Hàng tươi nên thu hoạch, đóng gói sát giờ xe chạy, tránh để qua đêm ở nhiệt độ phòng. Báo khách giờ dự kiến nhận để họ có mặt, không để thùng hàng nằm ngoài nắng trước cửa nhà ở thành phố nóng. Một tin nhắn báo mã vận đơn, giờ xe chạy giúp khách chủ động và giảm hẳn số cuộc gọi hỏi hàng.
Mùa cao điểm như Tết, đường đèo đông xe, nhà xe kín chỗ hàng. Nhận đơn mùa này phải tính trước năng lực giao hàng; nhận quá sức rồi giao trễ là cách nhanh nhất để mất khách.
Đổi trả và chăm sóc khách: nguyên tắc rõ từ đầu
Hàng tươi khó áp dụng chính sách đổi trả như hàng công nghiệp. Ghi rõ từ đầu: khách cần quay video khi mở thùng, phản hồi trong bao lâu, hàng hỏng bao nhiêu thì gửi bù hay hoàn tiền. Chính sách rõ giúp xử lý nhanh, công bằng cho cả hai bên.
Theo luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, người bán có trách nhiệm cung cấp thông tin trung thực về hàng hoá và giải quyết khiếu nại. Đừng xoá bình luận chê, đừng chặn khách khiếu nại; trả lời công khai, lịch sự, đưa phương án xử lý là cách giữ uy tín tốt hơn.
Lưu thông tin khách hàng phải đúng mục đích và an toàn. Không chia sẻ số điện thoại, địa chỉ khách cho bên khác. Quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân áp dụng cả cho người bán hàng nhỏ.
Khách quay lại mới là nguồn sống của người bán nông sản online. Một tin nhắn hỏi thăm hàng đến có ổn không, một lời hướng dẫn bảo quản hoa, rau sau khi nhận, giá trị hơn nhiều chương trình giảm giá.
Tính giá bán online cho đủ: các yếu tố cấu thành
Sai lầm phổ biến của nhà vườn mới bán online là lấy giá bán tại vườn cộng thêm một chút rồi rao bán, quên mất hàng loạt chi phí phát sinh. Đến cuối mùa mới thấy bán nhiều mà không còn lãi. Bài này không nêu giá, nhưng liệt kê các khoản cần cộng vào giá thành của một đơn hàng.
Gồm: giá vốn hàng hoá, tức giá bán tại vườn hoặc giá thu mua; hao hụt khi phân loại, hàng không đạt để gửi; bao bì, đá lạnh, thùng xốp; công đóng gói; phí vận chuyển nếu người bán chịu; phí sàn, phí thanh toán nếu bán qua sàn; chi phí quảng cáo; chi phí gửi bù, hoàn tiền cho đơn hỏng; thuế. Cộng đủ các khoản này, chia cho số đơn, mới ra giá thành thật mỗi đơn.
Ví dụ giả định: một hộp hoa có giá tại vườn thấp, nhưng sau khi cộng bao bì, phí giao, phí sàn và một phần đơn hỏng, giá thành có thể gấp nhiều lần giá tại vườn. Nếu bán theo giá "rẻ như ở Đà Lạt" để cạnh tranh, mỗi đơn có thể lỗ. Biết giá thành giúp bạn quyết định bán theo hộp lớn, đặt đơn tối thiểu, hoặc chỉ giao vào một số ngày để gom chuyến.
Livestream, quay video giữa vườn: những điều nên tránh
Quay trong nhà kính đang phun thuốc. Khách xem thấy cảnh phun thuốc sẽ đặt câu hỏi về an toàn, còn người quay thì tự đặt mình vào chỗ tiếp xúc hoá chất. Chọn giờ quay khi vườn không phun, khu vực đã qua thời gian cách ly.
Nói quá về sản phẩm. Những lời như chữa bệnh, tăng sức đề kháng, tuyệt đối sạch không có căn cứ có thể vi phạm quy định về quảng cáo, đặc biệt với trà, thảo dược như atisô. Mô tả đúng cái bạn biết chắc.
Quay vườn, nhà, người khác. Quay vườn hàng xóm, quay mặt người làm thuê, khách tham quan mà không xin phép là xâm phạm quyền hình ảnh. Xin phép trước hoặc quay góc không lộ mặt.
Dùng nhạc, hình ảnh có bản quyền. Nền tảng có thể gỡ video hoặc khoá tài khoản khi dùng nhạc không có quyền. Dùng nhạc trong thư viện được phép của nền tảng.
Thuế khi bán hàng online
Bán hàng online là kinh doanh, có nghĩa vụ thuế như bán hàng trực tiếp. Nông dân tự sản xuất, bán nông sản chưa qua chế biến của chính mình có chính sách thuế riêng theo luật; còn mua của người khác về bán, hoặc bán hàng chế biến, thì là hoạt động thương mại, thuộc diện kê khai thuế theo quy định cho hộ, cá nhân kinh doanh.
Những năm gần đây quy định về thuế với thương mại điện tử thay đổi nhiều: sàn thương mại điện tử có thể phải khấu trừ, nộp thay thuế cho người bán; cách quản lý thuế hộ kinh doanh cũng chuyển dần sang tự kê khai. Mức thuế, ngưỡng doanh thu và cách kê khai phải theo văn bản đang có hiệu lực; hỏi cơ quan thuế hoặc người làm kế toán.
Lời khuyên thực tế: ghi chép doanh thu từng đơn, giữ chứng từ mua hàng, tách tài khoản kinh doanh khỏi tài khoản cá nhân. Khi cơ quan thuế hỏi, bạn có số liệu để giải trình; khi muốn vay vốn mở rộng, bạn có số liệu chứng minh.
Câu hỏi thường gặp
Bán rau, hoa tự trồng qua mạng có phải đăng ký kinh doanh không?
Nông dân bán nông sản tự sản xuất có chính sách riêng, nhưng khi mua hàng của người khác về bán, bán hàng chế biến hoặc làm thường xuyên với quy mô lớn thì thường cần đăng ký kinh doanh. Hỏi phường hoặc cơ quan thuế để biết trường hợp của bạn.
Dâu tây gửi đi Thành phố Hồ Chí Minh có giữ được không?
Giữ được nếu đóng hộp cứng, chia ngăn, giữ lạnh và giao trong thời gian ngắn. Tỷ lệ hỏng cao nếu đóng gói sơ sài hoặc qua nhiều trung chuyển. Nên gửi thử vài lần trước khi bán số lượng lớn.
Mứt, trà tự làm bán online cần những gì?
Cần nhãn hàng hoá đủ nội dung bắt buộc, cơ sở chế biến đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm và có thể phải tự công bố sản phẩm theo quy định. Hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm về thủ tục áp dụng.
Có được ghi rau hữu cơ khi tự trồng không dùng hoá chất không?
Không nên ghi "hữu cơ" khi chưa được chứng nhận theo tiêu chuẩn hữu cơ. Có thể mô tả trung thực cách trồng, nhưng dùng danh xưng hữu cơ không có chứng nhận có thể vi phạm quy định về nhãn và quảng cáo.
Bán trên sàn thương mại điện tử thì thuế do ai nộp?
Theo quy định mới, sàn có chức năng thanh toán có thể khấu trừ, nộp thay thuế cho hộ, cá nhân bán hàng. Người bán vẫn nên theo dõi doanh thu, đối chiếu chứng từ khấu trừ và hỏi cơ quan thuế về nghĩa vụ còn lại.