Trong các nhà kính cao ở ven Đà Lạt, cà chua, ớt chuông và dưa leo thường được trồng trên giá thể như xơ dừa trong túi hoặc máng, tưới nhỏ giọt có pha dinh dưỡng, cây leo theo dây treo từ khung nhà kính và cho thu hoạch nhiều đợt trong một vụ dài. Cách trồng này cho quả đều, sạch, năng suất cao trên diện tích nhỏ, nhưng đòi đầu tư nhà kính cao, thông thoáng và kỹ thuật dinh dưỡng chặt.
Nếu bạn từng đi ngang những nhà kính cao ở Lâm Viên và thấy bên trong là những hàng dây xanh thẳng tắp lên tận mái, rất có thể đó là cà chua hoặc dưa leo. Bài này giải thích cách những cây ăn quả này được trồng, vì sao cần giá thể và dây leo, khác gì với trồng ngoài trời, và những điều người trồng phải canh chừng.
Vì sao cây ăn quả cần nhà kính cao
Khác với rau ăn lá chỉ cao một gang tay, cà chua và dưa leo trong nhà kính được nuôi thành cây leo dài, có khi vài mét trong suốt vụ. Ớt chuông thấp hơn nhưng cũng đứng lâu và tán rộng. Để chứa được chiều cao đó và giữ không khí lưu thông, nhà kính trồng cây ăn quả thường cao hơn nhà kính trồng rau hay hoa thấp, có ô thông gió lớn trên mái.
Nhà kính che mưa giúp quả không nứt, không thối do nước đọng, giảm các bệnh lây qua giọt mưa bắn. Với cà chua, mưa khi quả sắp chín là nguyên nhân hàng đầu làm nứt quả. Ớt chuông thì cần ổn định nhiệt độ và ẩm độ để quả to đều, màu đẹp. Đà Lạt mát nên nhà kính ở đây ít phải làm mát như ở vùng nóng, nhưng phải chống ẩm tốt trong mùa mưa.
Một lý do nữa là thời gian. Cây ăn quả trong nhà kính đứng nhiều tháng, thu nhiều đợt. Che chắn tốt cho phép kéo dài vụ, rải đều sản lượng, thay vì thu dồn trong vài tuần như ngoài trời. Với người bán cho nhà hàng, siêu thị, sự đều đặn ấy quan trọng không kém năng suất.
Đổi lại, nhà kính cây ăn quả là loại đắt nhất trong các loại nhà kính ở Đà Lạt: cao hơn, khung chắc hơn để chịu sức nặng của cây treo dây, hệ thống tưới phức tạp hơn. Vì vậy loại hình này thường thấy ở hộ có vốn, doanh nghiệp, hợp tác xã, ít thấy ở hộ nhỏ mới vào nghề.
Giá thể và tưới nhỏ giọt: hai thứ đi cùng nhau
Giá thể là gì. Giá thể là vật liệu thay đất để giữ rễ, giữ ẩm và thoáng khí. Phổ biến là xơ dừa đã xử lý, trấu hun, hoặc hỗn hợp. Giá thể được đóng trong túi, bao dài hoặc máng, đặt dọc hàng trồng.
Vì sao không trồng thẳng xuống đất. Đất nhà kính trồng liên tục lâu năm dễ tích bệnh và tuyến trùng; giá thể sạch, thay mới được sau một số vụ. Giá thể cũng giúp kiểm soát chính xác lượng nước, dinh dưỡng đến rễ.
Tưới nhỏ giọt kết hợp bón phân. Mỗi gốc có một đầu nhỏ giọt. Nước có pha dinh dưỡng được bơm theo lịch nhiều lần trong ngày, liều nhỏ. Người trồng điều chỉnh nồng độ theo giai đoạn: ra hoa, đậu quả, nuôi quả cần tỷ lệ chất khác nhau.
Nước thừa thoát ra đâu. Một phần nước tưới thoát ra khỏi đáy túi giá thể. Đo nước thoát giúp biết cây có đủ nước, dinh dưỡng có tích tụ không. Vườn có trách nhiệm thu gom nước thoát, không để chảy tràn ra mương.
Rủi ro. Hệ thống nghẹt béc ở một hàng có thể làm cả hàng thiếu nước mà không ai thấy ngay. Kiểm tra định kỳ từng đầu nhỏ giọt là việc nhàm chán nhưng bắt buộc.
Ba cây ăn quả nhà kính phổ biến: so sánh nhanh
Ba cây có cách nuôi khác nhau dù cùng trồng giá thể. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý:
| Khía cạnh | Cà chua | Ớt chuông | Dưa leo |
|---|---|---|---|
| Dáng cây | Leo dây, tỉa còn một hoặc hai thân chính | Bụi đứng, tỉa giữ vài cành chính, có dây đỡ | Leo dây, ra quả ở nách lá |
| Thụ phấn | Hoa tự thụ, cần rung hoa hoặc côn trùng hỗ trợ trong nhà kính kín | Tự thụ phần lớn, cần thông thoáng | Nhiều giống nhà kính đậu quả không cần thụ phấn |
| Thu hoạch | Theo chùm, nhiều đợt suốt vụ | Khi quả đạt màu mong muốn, vụ dài | Rất thường xuyên, quả lớn nhanh |
| Điểm khó | Nứt quả, bệnh lá khi ẩm, tỉa nhánh liên tục | Quả đổi màu chậm, cần nhiệt ổn định | Bệnh phấn trắng, cần thu đúng cỡ |
| Bán cho | Chợ, siêu thị, nhà hàng; cà chua bi cho món tươi | Nhà hàng, siêu thị, chợ đầu mối | Nhà hàng, chợ, dưa leo quả nhỏ ăn sống |
Ớt chuông đỏ, vàng, cam thực chất là quả đã chín hoàn toàn; ớt chuông xanh là quả hái khi chưa chín. Vì phải để lâu trên cây hơn, ớt chuông màu cần nhiều thời gian và rủi ro hơn ớt chuông xanh.
Một vụ cà chua nhà kính từ đầu đến cuối
Cà chua là cây điển hình nhất trong nhóm này. Một vụ thường đi qua các bước:
- Ươm cây con từ hạt giống trong khay, ở khu ươm có che chắn, đến khi cây đủ lá thật và rễ khoẻ.
- Chuẩn bị túi giá thể đã làm ẩm, đặt đúng hàng, lắp đầu nhỏ giọt, treo sẵn dây leo từ khung nhà kính.
- Trồng cây con, quấn ngọn vào dây, những tuần đầu tưới nhẹ cho rễ bám.
- Tỉa nhánh nách thường xuyên để cây giữ đúng số thân chính; quấn thân theo dây khi cây lớn.
- Khi cây ra hoa, hỗ trợ thụ phấn để đậu quả đều; tỉa bớt quả trên chùm nếu cần quả to đều.
- Tỉa lá già phía dưới để thông thoáng; khi cây chạm khung, hạ dây dần để ngọn tiếp tục mọc ở tầm làm việc.
- Thu hoạch theo chùm khi quả chuyển màu, nhiều đợt trong nhiều tháng.
- Cuối vụ, nhổ cây, thu gom thân lá, xử lý hoặc thay giá thể, vệ sinh nhà kính trước vụ mới.
Kỹ thuật hạ dây giúp một cây cà chua dài hàng mét vẫn có ngọn và chùm quả ở tầm tay. Phần thân già phía dưới nằm uốn theo hàng, trông như những sợi dây xanh chạy dọc sát đất.
Ớt chuông và dưa leo: những điểm riêng
Ớt chuông là cây đòi nhiệt độ ổn định. Đêm quá lạnh làm quả chậm lớn, méo hoặc ít hạt; ngày quá nóng trong nhà kính bí làm rụng hoa. Đà Lạt có lợi thế nhiệt độ ôn hoà, nhưng người trồng vẫn phải điều chỉnh thông gió theo ngày. Cây được tỉa giữ vài cành chính, có dây hoặc cọc đỡ vì quả nặng có thể làm gãy cành.
Thời gian để ớt chuông chuyển từ xanh sang đỏ, vàng hay cam khá dài. Trong thời gian đó quả có thể bị nứt, cháy nắng, nhiễm bệnh. Đó là lý do người trồng phải cân nhắc giữa bán ớt xanh sớm và chờ ớt màu. Một số vườn trồng nhiều giống màu khác nhau để tạo hộp ớt nhiều màu bán cho siêu thị, nhà hàng.
Dưa leo thì ngược lại: lớn rất nhanh, gần như ngày nào cũng có quả đến lứa. Hái chậm vài ngày là quả quá cỡ, hạt to, ít giá trị. Vì vậy vườn dưa leo cần người thu hoạch đều đặn, thường mỗi ngày hoặc cách ngày. Cây cũng hút nước, dinh dưỡng nhiều, nhạy với bệnh phấn trắng trên lá khi ẩm cao. Vụ dưa leo thường ngắn hơn vụ cà chua, và nhiều vườn xen dưa leo giữa hai vụ cà chua.
Cây ăn quả nhà kính và chuyện đầu ra
So với rau ăn lá, cà chua, ớt chuông, dưa leo nhà kính có ưu thế là để được lâu hơn sau thu hoạch và chở đi xa dễ hơn. Quả cà chua hái lúc vừa chuyển màu có thể chín dần trên đường; ớt chuông, dưa leo chịu được vài ngày nếu giữ mát. Nhờ vậy sản phẩm có thể bán cho thị trường rộng hơn Đà Lạt.
Mặt khác, đây là những loại cũng được trồng ở nhiều vùng khác, kể cả trồng ngoài trời ở vùng thấp. Sản phẩm nhà kính Đà Lạt cạnh tranh bằng chất lượng đều, mẫu mã, độ sạch, và sự ổn định quanh năm. Muốn giữ được lợi thế đó, người trồng phải giữ quy trình chặt, có thông tin nguồn gốc rõ để người mua tin.
Với người ở Lâm Viên, nhà kính cây ăn quả còn là nguồn việc làm: tỉa nhánh, quấn dây, thu hoạch, đóng gói đều cần nhiều công. Những công việc này lặp lại đều đặn quanh năm, khác với nhịp cao điểm mùa Tết của làng hoa.
Sâu bệnh và an toàn với quả ăn tươi
Cà chua, ớt chuông, dưa leo đều thường được ăn tươi hoặc ít nấu, nên an toàn của quả là chuyện nghiêm túc. Trong nhà kính, các bệnh nấm trên lá phát triển khi ẩm cao, côn trùng nhỏ như bọ phấn trắng, bọ trĩ, nhện có thể bùng phát vì điều kiện ấm và ổn định quanh năm.
Nguyên tắc phòng là chính: thông gió tốt, vách lưới chắn côn trùng, bẫy dính để theo dõi, tỉa lá già, vệ sinh nhà kính giữa các vụ, giống có sức chống chịu. Khi phải dùng thuốc, người trồng tuân thủ nhãn sản phẩm được phép lưu hành và thời gian cách ly trước khi hái. Đây là điều đặc biệt khó với cây thu hoạch liên tục như dưa leo, vì gần như ngày nào cũng có quả đến lứa; người trồng phải tính lịch xử lý sao cho không vi phạm thời gian cách ly với những quả sắp hái.
Người mua có thể giảm rủi ro bằng cách mua nơi có nguồn gốc rõ, rửa kỹ dưới vòi nước chảy trước khi ăn, và với dưa leo, có thể gọt vỏ khi không chắc nguồn. Những chuyện về chứng nhận, truy xuất nông sản được bàn ở bài riêng trong mục này.
Một điều người trồng hay nhắc là dư lượng không chỉ liên quan đến thuốc phòng trừ mà cả cách rửa, đóng gói. Quả bày bán lâu ngày ở nơi bụi bẩn cũng mất vệ sinh dù trồng sạch. Chuỗi an toàn kéo dài từ nhà kính đến bếp của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cà chua nhà kính ở Đà Lạt cao vài mét?
Cà chua trong nhà kính được nuôi thành cây leo dây, tỉa giữ một hai thân chính và để cây mọc liên tục suốt vụ. Khi chạm khung, người trồng hạ dây dần để ngọn vẫn ở tầm tay, nên tổng chiều dài thân có thể lên tới vài mét.
Ớt chuông đỏ và ớt chuông xanh khác nhau thế nào?
Ớt chuông xanh là quả hái khi chưa chín, ớt chuông đỏ, vàng, cam là quả đã chín hoàn toàn trên cây theo từng giống. Quả chín cần ở trên cây lâu hơn nên thời gian và rủi ro cao hơn, vị cũng ngọt hơn quả xanh.
Trồng giá thể xơ dừa có tốt hơn trồng đất không?
Giá thể sạch mầm bệnh đất, dễ kiểm soát nước và dinh dưỡng, thay mới được sau vài vụ, nên hợp với nhà kính thâm canh. Đổi lại cần hệ thống tưới nhỏ giọt và kỹ thuật pha dinh dưỡng, chi phí cao hơn và không có lớp đất làm vùng đệm khi pha sai.
Dưa leo nhà kính có cần ong thụ phấn không?
Nhiều giống dưa leo dùng trong nhà kính có khả năng đậu quả mà không cần thụ phấn, nên không phụ thuộc côn trùng. Một số giống khác vẫn cần thụ phấn. Người trồng chọn giống phù hợp với điều kiện nhà kính kín hay thông thoáng.
Cà chua nhà kính có nứt quả không?
Ít hơn ngoài trời vì không bị mưa, nhưng vẫn có thể nứt khi lượng nước tưới thay đổi đột ngột hoặc chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn. Tưới đều, giữ ẩm giá thể ổn định giúp giảm nứt quả.
Có thể mua cà chua, ớt chuông tại vườn ở Lâm Viên không?
Một số vườn bán lẻ hoặc cho khách tham quan, nhưng phần lớn bán cho mối quen và thương lái. Bạn nên hỏi trước, tôn trọng quy định không vào khu sản xuất. Trang không giới thiệu vườn cụ thể và không nêu giá.