Dâu tây Đà Lạt ngày nay chủ yếu được trồng trong nhà kính, trên luống cao phủ màng hoặc trên giàn treo với giá thể, nhân giống từ ngó (thân bò) hoặc cây con nuôi cấy mô, từ nhiều nguồn giống nhập. Dâu ngọt và chắc nhất vào mùa khô, khi nắng nhiều và đêm lạnh; mùa mưa dâu thường chua hơn, mềm và dễ hỏng.
Dâu tây là một trong những nông sản gắn với hình ảnh Đà Lạt, và các vườn dâu ở vùng ven đô như Lâm Viên thường kết hợp sản xuất với đón khách. Bài này giải thích cây dâu được trồng thế nào, vì sao các tên giống ngoài chợ dễ gây nhầm, và vì sao vị dâu thay đổi theo mùa. Chuyện đi hái dâu tại vườn được viết ở bài riêng.
Cây dâu tây sống thế nào
Dâu tây là cây thân thảo nhỏ, sống nhiều năm nhưng trong canh tác thương mại thường chỉ giữ một đến vài vụ rồi thay cây mới vì năng suất giảm. Cây mọc thành khóm thấp, lá kép ba chét, hoa trắng nhỏ. Quả mà ta ăn thực chất là đế hoa phình to, những "hạt" li ti trên bề mặt mới là quả thật theo nghĩa thực vật học.
Cây dâu ưa khí hậu mát, nhiệt độ ban ngày vừa phải, ban đêm lạnh. Ở nhiệt độ cao, cây ra hoa kém, quả nhỏ, nhạt. Đó là lý do dâu tây ở Việt Nam gần như chỉ trồng được thương mại ở vùng cao như Đà Lạt. Cây cũng rất nhạy với nước: thiếu nước thì quả nhỏ, thừa nước thì rễ thối, quả mọng nhạt.
Một đặc điểm quan trọng là cây dâu sinh ngó: những thân bò dài mọc ra từ gốc, đầu ngó chạm đất thì ra rễ thành cây con. Trong tự nhiên đó là cách dâu lan rộng; trong vườn, đó là nguồn nhân giống nhưng cũng là thứ phải cắt bỏ thường xuyên ở cây đang cho trái, để cây dồn sức nuôi quả.
Một cây dâu khoẻ có bộ rễ trắng, lá xanh đậm, cuống lá cứng. Cây được giữ thưa vừa đủ để gió lưu thông giữa các khóm. Trong nhà kính, người trồng thường tỉa lá già, lá bệnh định kỳ, vì lá dày đặc giữ ẩm quanh quả, tạo điều kiện cho nấm phát triển. Những việc nhỏ ấy lặp đi lặp lại suốt vụ, ít ai thấy nhưng quyết định chất lượng quả.
Tên giống dâu ngoài chợ và chuyện dễ nhầm
Ở Đà Lạt, người bán thường gọi dâu theo nơi xuất xứ giống: dâu Mỹ, dâu New Zealand, dâu Nhật, dâu Hàn Quốc, kèm những tính từ như "đá", "thơm". Những tên này phản ánh một phần sự thật, vì nhiều giống dâu trồng ở Đà Lạt đúng là có nguồn gốc nhập từ các nước đó qua nhiều thời kỳ. Nhưng chúng không phải tên giống chuẩn, và cùng một cái tên ở hai vườn có thể là hai giống khác nhau.
Qua nhiều năm nhân giống bằng ngó, một số giống cũ bị thoái hoá: quả nhỏ dần, dễ bệnh, vị kém. Vườn chăm kỹ thay giống định kỳ bằng cây con nuôi cấy mô sạch bệnh hoặc giống mới nhập. Vì thế "dâu Mỹ" của vườn này có thể khác hẳn "dâu Mỹ" của vườn kia về hình dáng và vị.
Với người mua, lời khuyên thực tế là nhìn và nếm hơn là tin tên gọi. Quả có màu đỏ đều đến gần cuống, bề mặt bóng, chắc tay, hương thơm rõ thường ngon hơn quả to mà nhạt. Giá cao hơn chưa chắc ngon hơn, và giá cũng thay đổi theo mùa; trang không nêu giá cụ thể.
Một chuyện khác cũng đáng biết: không phải mọi hộp dâu bán với chữ "Đà Lạt" đều được trồng ở Đà Lạt, và không phải dâu nào trông to, đỏ, đều tăm tắp cũng là dâu ngon. Nếu mua để làm quà hoặc mua số lượng, nên mua ở nơi có nguồn gốc rõ, có thể hỏi được vườn trồng, hoặc có thông tin truy xuất trên bao bì.
Nhân giống dâu: từ ngó đến cây con sạch bệnh
Cách nhân giống truyền thống của nhà vườn là dùng ngó. Người ta giữ một số cây mẹ không cho ra quả, để chúng mọc nhiều ngó. Đầu mỗi ngó được ghim xuống bầu đất hoặc khay giá thể đặt cạnh cây mẹ; khi cây con ra rễ đủ khoẻ thì cắt rời khỏi ngó và đem trồng. Cách này rẻ, nhanh, cây con giống cây mẹ.
Nhược điểm là bệnh và thoái hoá đi theo ngó. Virus, một số bệnh nấm và tuyến trùng có thể truyền từ cây mẹ sang cây con mà mắt thường không thấy. Sau nhiều đời nhân bằng ngó, vườn có thể thấy cây còi, quả nhỏ, năng suất giảm mà không rõ lý do.
Giải pháp là định kỳ làm mới nguồn giống bằng cây con nuôi cấy mô sạch bệnh, mua từ phòng nuôi cấy mô hoặc vườn ươm uy tín, rồi nhân tiếp bằng ngó một vài đời. Một số vườn nhập cây giống từ nước ngoài theo đường chính thức. Chọn giống luôn là bài toán cân đối giữa chi phí và chất lượng: cây giống sạch đắt hơn nhưng đỡ tốn kém về sau.
Một vụ dâu trong nhà kính diễn ra thế nào
Mỗi vườn có lịch riêng, nhưng một vụ dâu điển hình ở Đà Lạt thường đi qua các bước sau:
- Chuẩn bị nền trồng: làm luống, phủ màng, hoặc lắp máng giá thể trên giàn; kiểm tra hệ thống tưới nhỏ giọt.
- Trồng cây con khoẻ, sạch bệnh, đặt cổ rễ ngang mặt luống hoặc giá thể, không vùi quá sâu vì dễ thối ngọn.
- Giai đoạn đầu, ngắt bớt hoa và ngó để cây phát triển bộ rễ, bộ lá trước khi nuôi quả.
- Khi cây đủ sức, để cây ra hoa và đậu quả. Trong nhà kính kín, vườn có thể cần hỗ trợ thụ phấn bằng cách để thông thoáng cho côn trùng hoặc biện pháp khác; hoa thụ phấn không đều cho quả méo.
- Thu hoạch nhiều đợt, thường cách nhau vài ngày, hái quả chín đỏ, loại bỏ quả hỏng ngay.
- Trong suốt vụ, cắt ngó, tỉa lá già, giữ thông thoáng, theo dõi sâu bệnh, điều chỉnh tưới theo thời tiết.
- Khi năng suất giảm rõ, nhổ bỏ, vệ sinh nền trồng hoặc thay giá thể, chuẩn bị vụ mới.
Nhìn từ bên ngoài, một vườn dâu có vẻ đơn giản: vài hàng giàn và cây xanh. Thực tế, từng bước trên đều cần kinh nghiệm, và chính sự khác biệt ở các bước ấy làm nên khác biệt giữa quả dâu ngon và quả dâu nhạt.
Trồng dâu trên luống cao và trên giàn treo
Ở các vườn dâu ven Đà Lạt có hai kiểu trồng chính trong nhà kính. Mỗi kiểu có lý do riêng:
| Khía cạnh | Luống cao phủ màng | Giàn treo với giá thể |
|---|---|---|
| Cách làm | Đắp luống đất cao, phủ màng nilon, đục lỗ trồng | Máng hoặc túi giá thể đặt trên giàn ngang tầm bụng, ngực |
| Đầu tư ban đầu | Thấp hơn | Cao hơn: giàn, máng, giá thể, hệ thống tưới |
| Bệnh từ đất | Dễ gặp hơn nếu trồng lâu trên cùng đất | Ít hơn vì giá thể sạch, thay được |
| Quả | Dễ chạm đất ẩm, cần lót | Quả treo lơ lửng, sạch, ít thối |
| Thao tác | Phải cúi người khi chăm và hái | Đứng thẳng, thuận cho người làm và khách hái |
| Hợp với | Vườn nhỏ, vốn ít | Vườn đầu tư, vườn kết hợp đón khách |
Màng phủ luống có tác dụng giữ ẩm đất, hạn chế cỏ dại và ngăn quả chạm đất. Giàn treo ngày càng phổ biến ở vườn dâu đón khách vì sạch, đẹp và dễ đi lại giữa các hàng.
Vì sao dâu có mùa ngọt, mùa chua
Vị ngọt của dâu đến từ đường mà cây tạo ra qua quang hợp rồi chuyển về quả. Mùa khô ở Đà Lạt, khoảng từ cuối năm đến đầu mùa mưa năm sau, trời nhiều nắng, ban ngày đủ ấm để cây quang hợp mạnh, ban đêm lạnh để cây ít tiêu hao đường qua hô hấp. Quả chín chậm, tích đủ đường, thịt chắc, màu đậm. Đó là "mùa dâu ngon" mà người địa phương hay nhắc.
Mùa mưa, nhiều ngày âm u làm cây quang hợp kém. Độ ẩm cao khiến cây hút nhiều nước, quả mọng nhưng loãng vị. Nấm bệnh trên quả, đặc biệt là các bệnh thối quả, phát triển nhanh trong không khí ẩm, nên người trồng phải hái sớm hơn, quả chưa kịp chín đỏ hết. Quả hái sớm thì chua hơn và không ngọt thêm được sau khi hái, vì dâu tây không chín tiếp kiểu chuối hay xoài.
Nhà kính giảm bớt tác động của mưa nhưng không thay đổi được lượng nắng. Vì vậy dù trồng trong nhà kính, dâu Đà Lạt vẫn có mùa. Nếu bạn mua dâu mùa mưa thấy chua, đó không hẳn là lỗi người bán mà là giới hạn của thời tiết.
Ngoài thời tiết, cách tưới và bón cũng ảnh hưởng vị. Tưới quá nhiều ở giai đoạn quả sắp chín làm quả to, mọng nhưng nhạt; giảm nước hợp lý giúp quả đậm vị hơn nhưng nhỏ hơn. Người trồng phải cân giữa khối lượng bán được và vị ngon mà khách nhớ. Những vườn bán cho khách hái tại chỗ thường nghiêng về vị, vì khách nếm ngay tại vườn.
Thời điểm hái trong ngày cũng có ý nghĩa. Quả hái vào buổi sáng mát thường chắc và giữ lâu hơn quả hái giữa trưa nắng. Đó là lý do nhiều vườn thu hoạch hàng bán sỉ từ sáng sớm, trước khi khách tham quan đến.
Những khó khăn của nghề trồng dâu
Bệnh và thối quả. Quả dâu mềm, vỏ mỏng, rất dễ bị nấm. Một quả thối có thể lây sang những quả bên cạnh. Vườn phải hái quả hỏng thường xuyên, giữ thông thoáng và vệ sinh.
Côn trùng nhỏ. Nhện, bọ trĩ, rệp gây hại lá và quả. Nhà lưới và theo dõi sớm giúp giảm áp lực, nhưng không loại bỏ hoàn toàn.
Giống thoái hoá. Nhân giống bằng ngó qua nhiều đời làm cây yếu dần. Thay giống sạch bệnh tốn kém nhưng cần thiết.
Quả mau hỏng sau hái. Dâu chỉ giữ được vài ngày ở nhiệt độ thường. Thu hoạch, đóng gói, vận chuyển phải nhanh và nhẹ tay; bảo quản mát kéo dài thêm được một chút.
Thời gian cách ly với quả ăn tươi. Dâu được ăn tươi, thường cả vỏ, nên mọi biện pháp phòng trừ phải tuân thủ nghiêm thời gian cách ly theo nhãn sản phẩm. Người mua có quyền hỏi vườn về quy trình canh tác.
Câu hỏi thường gặp
Dâu tây Đà Lạt ngon nhất vào tháng nào?
Dâu thường ngọt và chắc nhất vào mùa khô, khoảng từ cuối năm đến trước mùa mưa năm sau, khi trời nhiều nắng và đêm lạnh. Mùa mưa vẫn có dâu nhưng thường chua hơn, mềm hơn và dễ hỏng vì thiếu nắng và độ ẩm cao.
Dâu Mỹ, dâu New Zealand, dâu Nhật khác nhau thế nào?
Đó là tên gọi theo nơi xuất xứ giống, không phải tên giống chuẩn. Mỗi nhóm có thể gồm nhiều giống khác nhau về hình dáng, độ ngọt, độ chắc. Cùng một tên ở hai vườn có thể là hai giống khác nhau, nên nhìn và nếm đáng tin hơn tên gọi.
Dâu tây hái xanh có chín tiếp được không?
Không đáng kể. Dâu tây không chín tiếp và không ngọt thêm sau khi hái như chuối hay xoài. Quả hái lúc chưa đỏ đều sẽ giữ vị chua. Vì vậy nên chọn quả đỏ đều đến gần cuống.
Vì sao dâu tây trồng trên giàn treo?
Giàn treo giúp quả không chạm đất ẩm nên ít thối, giá thể sạch hạn chế bệnh từ đất, người làm và khách hái đứng thẳng thao tác thuận tiện. Đổi lại, chi phí đầu tư giàn, máng, giá thể và hệ thống tưới cao hơn luống đất.
Có thể trồng dâu tây Đà Lạt ở vùng nóng không?
Cây có thể sống nhưng thường ra hoa kém, quả nhỏ và nhạt vì dâu cần đêm mát. Trồng thử trong chậu ở nơi thoáng, có che nắng gắt thì được, nhưng khó đạt chất lượng như ở Đà Lạt.
Dâu tây mua về bảo quản thế nào?
Không rửa trước khi cất, để nguyên cuống, xếp một lớp trong hộp có giấy thấm, giữ trong ngăn mát và ăn sớm. Chỉ rửa ngay trước khi ăn. Loại bỏ quả dập, mốc để không lây sang quả khác.