Làng Thái Phiên là một trong những làng ven đô lâu đời của Đà Lạt, nằm trên địa bàn phường 12 cũ, nay thuộc phường Lâm Viên-Đà Lạt. Làng được lập từ thời Pháp thuộc, phần đông người đến khai phá là dân từ các tỉnh miền Trung, trong đó người gốc Quảng Nam được nhắc nhiều nhất. Tên làng lấy theo Thái Phiên, nhà yêu nước người Quảng Nam đầu thế kỷ XX.
Ngày nay người ta biết Thái Phiên chủ yếu như một làng hoa. Nhưng nghề hoa chỉ là chặng sau của một quá trình dài: từ những lô đất dốc khai hoang để trồng rau cung cấp cho đô thị mới, qua nhiều thế hệ làm vườn, rồi mới thành làng hoa có tiếng.
Bài này đi theo lịch sử của làng và cái tên. Chuyện nghề trồng hoa, các loại hoa, mùa vụ được trình bày ở mục làng hoa và nghề hoa của trang.
Đô thị mới cần rau: bối cảnh lập làng
Khi Đà Lạt được xây dựng thành nơi nghỉ dưỡng trong nửa đầu thế kỷ XX, đô thị này cần nguồn thực phẩm tại chỗ. Đường lên cao nguyên dài và khó, chở rau từ dưới xuôi lên vừa tốn kém vừa dễ hỏng. Khí hậu mát lại rất hợp trồng các loại rau ôn đới mà người Âu quen dùng. Chính quyền thời đó vì vậy khuyến khích lập các ấp trồng rau quanh thành phố, đưa người từ nơi khác lên khai khẩn.
Các ấp ven đô Đà Lạt ra đời trong bối cảnh ấy, mỗi ấp thường gắn với một nhóm người cùng quê. Làng Hà Đông, cũng trên đất phường 8 cũ ngày nay, do người gốc miền Bắc lập; xa hơn về phía đông bắc, nhóm người từ miền Trung khai phá vùng thung lũng mà sau này thành làng Thái Phiên. Những mốc năm cụ thể được các tài liệu địa phương ghi khác nhau đôi chút, thường quanh cuối thập niên 1930.
Những ấp như vậy là một phần của chính sách tạo vành đai thực phẩm cho đô thị mới, nhưng sức sống của chúng đến từ chính người dân. Không có những gia đình chấp nhận rời quê, chịu lạnh, chịu đói những mùa đầu, thì các mảnh đất dốc kia vẫn chỉ là đồi cỏ và rừng thông.
Điểm chung của các ấp này là đất dốc, rừng thông phải phát quang, nhà cửa ban đầu tạm bợ, và nghề chính là trồng rau bán cho chợ Đà Lạt. Người lập ấp phải tự học cách trồng các loại rau xa lạ với quê mình, học cách đối phó với cái lạnh, sương và mưa dầm của cao nguyên.
Thái Phiên là ai và vì sao làng mang tên ông
Thái Phiên là nhà yêu nước người Quảng Nam, hoạt động trong phong trào chống Pháp đầu thế kỷ XX. Ông cùng Trần Cao Vân là những người tổ chức cuộc khởi nghĩa năm 1916 gắn với vua Duy Tân. Cuộc khởi nghĩa bị lộ, ông bị bắt và bị xử tử cùng năm đó. Tên ông về sau được đặt cho nhiều đường phố, trường học ở miền Trung và trên cả nước.
Việc một ấp do người miền Trung lập mang tên Thái Phiên được giải thích theo hướng tự nhiên: người lập làng chọn tên một bậc tiền bối đồng hương được kính trọng để đặt cho nơi ở mới, vừa nhớ quê vừa tôn vinh người có công. Thời điểm chính thức dùng tên này, và ai là người đề xuất, các nguồn phổ thông không nêu thống nhất, nên ở đây chỉ dừng ở cách giải thích chung.
Ngoài tên làng, ở Đà Lạt còn có con đường mang tên Thái Phiên. Người hỏi đường nên phân biệt “làng Thái Phiên” là cả một vùng làng, còn “đường Thái Phiên” là một tuyến phố; hai thứ liên quan về tên nhưng không trùng nhau về phạm vi.
Những thế hệ đầu: dựng làng trên đất dốc
Lớp người đầu tiên ở Thái Phiên, theo lời kể của các gia đình lâu năm, phải làm gần như mọi thứ bằng tay. Những việc chính của họ:
- Phát quang và làm đất: chặt bỏ cây bụi, đào gốc, bạt sườn đồi thành những mảnh đất bậc thang nhỏ để giữ đất khỏi trôi khi mưa.
- Tìm nước: nước tưới lấy từ suối trong thung lũng, ao đào giữa vườn, sau này là giếng. Mùa khô thiếu nước là nỗi lo thường trực.
- Dựng nhà: nhà gỗ thông, mái tôn hoặc mái ván, vách gỗ ghép, có bếp lửa giữ ấm. Kiểu nhà gỗ này còn thấy lác đác trong làng đến hôm nay.
- Học trồng rau xứ lạnh: cải bắp, súp lơ, cà rốt, khoai tây và các loại rau người Âu dùng, khác hẳn rau quê nhà.
- Đưa rau ra chợ: gánh, rồi xe đạp thồ, rồi xe máy, chở rau vào chợ Đà Lạt từ sáng sớm.
Đời sống ban đầu vất vả, nhưng nhờ có thị trường ổn định là đô thị nghỉ dưỡng, các ấp dần ổn định. Con cái người lập làng lớn lên ở Đà Lạt, nói giọng pha trộn giữa giọng quê cha mẹ và giọng Đà Lạt, và coi Thái Phiên là quê.
Người miền Trung trên cao nguyên: nếp nhà mang theo
Người lập làng mang theo lên cao nguyên không chỉ đôi tay làm vườn mà cả nếp sống quê nhà. Giọng nói của lớp người đầu tiên đậm chất miền Trung; con cháu lớn lên ở Đà Lạt thì nói giọng nhẹ hơn, pha giọng phố núi, nhưng vẫn giữ nhiều từ quê trong bữa cơm gia đình. Những người lớn tuổi trong làng đến nay vẫn nhận ra nhau qua cách nói.
Bữa ăn cũng mang dấu quê cũ. Các món mì, bánh, cách nêm nếm đậm vị của miền Trung được nấu bằng rau của cao nguyên: cải xanh, su su, bắp sú thay cho rau quê nhà. Ngày giỗ, ngày Tết, các gia đình vẫn làm những món nhớ quê, và đó là một phần ký ức chung của cả làng.
Tổ chức cộng đồng cũng phỏng theo làng quê: có nơi thờ tự chung, có các dịp họp mặt theo họ, theo xóm. Khi gia đình gặp việc lớn, hàng xóm cùng quê đến giúp. Sự gắn bó này giúp những người đi xa quê lập được một làng mới vững vàng trên vùng đất lạ, và cũng là lý do tên làng mang tên một người đồng hương được giữ gìn qua nhiều thế hệ.
Đời sống văn hoá, lễ hội của người Lâm Viên nói chung được viết ở mục con người và văn hoá. Ở đây chỉ nhắc để thấy lịch sử một làng không chỉ là năm tháng và diện tích, mà còn là những thói quen nhỏ người ta mang theo khi rời quê.
Từ làng rau thành làng hoa
Trong nhiều thập kỷ, rau vẫn là nghề chính của Thái Phiên. Hoa xuất hiện dần, ban đầu trồng xen, bán ở chợ Đà Lạt và cho khách du lịch. Đến khoảng những năm cuối thế kỷ XX, khi nhu cầu hoa ở các thành phố lớn tăng và đường vận chuyển thuận hơn, nhiều hộ chuyển hẳn sang trồng hoa vì cho thu nhập cao hơn trên cùng diện tích.
Sự chuyển đổi này khiến Thái Phiên được biết tới như làng hoa, cùng với làng Hà Đông ở phường 8 cũ và Vạn Thành ở phía tây Đà Lạt. Diện mạo làng cũng thay đổi: các luống rau ngoài trời dần nhường chỗ cho nhà kính, nhà lưới; ngõ xóm có thêm điểm thu mua, đóng gói hoa.
Các loại hoa trồng ở Thái Phiên, cách trồng, mùa vụ, chuyện đưa hoa đi các tỉnh là đề tài của mục làng hoa và nghề hoa. Ở góc độ lịch sử làng, điều đáng chú ý là việc chuyển nghề diễn ra từ bên trong cộng đồng, theo từng hộ, từng thế hệ, chứ không phải một quyết định từ trên đưa xuống trong một ngày.
Các chặng đổi thay của làng Thái Phiên
Bảng dưới tóm lược các chặng chính theo cách các gia đình trong làng thường kể. Mốc thời gian chỉ là khoảng, vì không có một tài liệu chính thức thống nhất cho từng chặng:
| Giai đoạn | Đời sống chính | Diện mạo làng |
|---|---|---|
| Thời lập ấp (khoảng cuối thập niên 1930) | Khai hoang, trồng rau bán cho đô thị | Nhà gỗ thưa, ruộng bậc thang trên sườn đồi |
| Giữa thế kỷ XX | Rau là chính, có thêm người từ nơi khác đến | Ấp mở rộng theo thung lũng, thêm đình, chùa, trường |
| Sau 1975 đến cuối thế kỷ XX | Rau và hoa xen nhau, hoa tăng dần | Nhà xây thay dần nhà gỗ, đường bê tông vào xóm |
| Đầu thế kỷ XXI | Hoa là chính, phổ biến nhà kính | Thung lũng phủ trắng mái nhà kính |
| Từ 7/2025 | Thuộc phường Lâm Viên-Đà Lạt | Làng ven đô trong một phường có cả đô thị và nông nghiệp |
Mỗi chặng để lại dấu vết trong làng: ngôi nhà gỗ cũ bên cạnh căn nhà xây nhiều tầng, con dốc đất cạnh đường bê tông, luống rau ngoài trời nằm sát nhà kính. Đi trong làng, người tinh ý có thể đọc ra các lớp thời gian ấy.
Làng hôm nay trong phường mới
Về hành chính, Thái Phiên từng là ấp, rồi thuộc phường 12 của Đà Lạt, chia thành các tổ dân phố. Từ 1/7/2025, khi phường 8, 9, 12 nhập thành phường Lâm Viên-Đà Lạt, làng là một phần của phường mới. Tên “làng hoa Thái Phiên” không phải tên đơn vị hành chính, mà là tên gọi quen thuộc của cả vùng, và sẽ còn được dùng lâu dài.
Làng hiện đối diện với những câu hỏi chung của vùng ven Đà Lạt: đất nông nghiệp bị chia nhỏ, nhà ở xen nhà kính, nước tưới và nước thải nông nghiệp, áp lực chuyển đổi đất sang homestay, nhà ở. Một số gia đình vẫn giữ nghề, một số chuyển sang buôn bán hoa, dịch vụ, hoặc để con cháu đi làm nghề khác.
Với người tìm hiểu lịch sử, Thái Phiên là ví dụ sống động về cách một đô thị trên cao nguyên tạo ra vành đai nông nghiệp của riêng mình, và cách những người di cư biến vùng đất xa lạ thành quê hương trong vài thế hệ.
Đi tìm lịch sử làng: hỏi ai, xem gì
Người già trong làng. Những người lớn tuổi, con cháu đời thứ hai, thứ ba của người lập ấp là nguồn kể chuyện quý nhất. Hỏi về quê gốc, năm gia đình lên Đà Lạt, nghề đầu tiên, sẽ ghép được bức tranh làng.
Đình, chùa và nơi sinh hoạt cộng đồng. Các công trình cộng đồng thường có bia, bảng ghi năm xây dựng hoặc trùng tu, tên người đóng góp. Đó là dấu vết thành văn hiếm hoi của lịch sử làng.
Ảnh gia đình. Ảnh cũ chụp vườn rau, nhà gỗ, cảnh đưa rau ra chợ cho thấy làng thay đổi thế nào. Nhiều gia đình còn giữ, chỉ cần hỏi khéo.
Tư liệu về Đà Lạt xưa. Sách nghiên cứu lịch sử Đà Lạt, tài liệu lưu trữ có nhắc tới các ấp ven đô. Khi trích lại năm tháng, nên ghi rõ nguồn và chấp nhận rằng các nguồn có thể lệch nhau.
Câu hỏi thường gặp
Làng Thái Phiên được lập năm nào?
Các tài liệu địa phương thường đặt việc lập ấp vào khoảng cuối thập niên 1930, thời Pháp thuộc. Mốc cụ thể giữa các nguồn chưa hoàn toàn thống nhất, nên khi trích dẫn nên ghi là khoảng thời gian và nêu nguồn.
Người lập làng Thái Phiên đến từ đâu?
Theo lời kể phổ biến, phần đông là người từ các tỉnh miền Trung, trong đó người gốc Quảng Nam được nhắc nhiều nhất. Về sau làng có thêm người từ nhiều nơi khác đến sinh sống, làm ăn.
Thái Phiên là ai?
Thái Phiên là nhà yêu nước người Quảng Nam, cùng Trần Cao Vân tổ chức cuộc khởi nghĩa năm 1916 gắn với vua Duy Tân. Cuộc khởi nghĩa thất bại, ông bị xử tử. Tên ông được đặt cho làng, đường phố và trường học ở nhiều nơi.
Làng Thái Phiên nay thuộc phường nào?
Làng nằm trên địa bàn phường 12 cũ, nên từ 1/7/2025 thuộc phường Lâm Viên-Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Tên làng hoa Thái Phiên vẫn là tên gọi quen thuộc, không phải tên đơn vị hành chính.
Làng Thái Phiên trồng rau trước hay hoa trước?
Rau trước. Làng được lập để trồng rau cung cấp cho đô thị Đà Lạt. Hoa xuất hiện dần và đến khoảng cuối thế kỷ XX mới trở thành nghề chính của nhiều hộ, khiến Thái Phiên được biết đến như một làng hoa.