Vườn nhà kính ở phường Lâm Viên-Đà Lạt chủ yếu lấy nước tưới từ hồ chứa tự đào (thường hứng thêm nước mưa từ máng mái nhà kính), từ giếng và từ suối, hồ trong vùng. Vì đất dốc, người trồng còn phải lo xói mòn, thoát nước và nguy cơ sạt lở khi san nền dựng nhà kính. Nước và đất dốc là hai bài toán gắn liền nhau: nước thiếu vào mùa khô, thừa vào mùa mưa, và cách xử lý nước quyết định độ an toàn của sườn đồi.
Bài này dành cho người đang làm vườn, người tính thuê đất làm nông và cả người sống ở chân đồi gần nhà kính. Bài viết ở mức nguyên lý; quy định về khai thác nước, xây dựng trên đất nông nghiệp, san gạt đất cần kiểm tra với Ủy ban nhân dân phường Lâm Viên-Đà Lạt và cơ quan chuyên môn của tỉnh theo văn bản hiện hành.
Nước tưới đến từ đâu
Nguồn đầu tiên và phổ biến nhất là hồ chứa của từng hộ. Hồ được đào ở chỗ trũng trong vườn, lót bạt nhựa để giữ nước, hứng nước mưa chảy tràn và nước từ máng mái nhà kính. Mùa mưa hồ đầy, mùa khô người ta bơm dần ra tưới. Hồ càng lớn càng chủ động, nhưng cũng chiếm đất, và nếu không gia cố tốt có thể là điểm yếu của sườn đồi.
Nguồn thứ hai là giếng. Giếng đào nông lấy nước ngầm tầng mặt, giếng khoan lấy nước sâu hơn. Ở nhiều nơi, khai thác nước dưới đất cho sản xuất ở quy mô nhất định phải đăng ký hoặc xin phép theo quy định về tài nguyên nước; người làm vườn nên hỏi cơ quan chức năng trước khi khoan. Khai thác quá mức ở một vùng có thể làm hạ mực nước giếng của cả xóm.
Nguồn thứ ba là suối, hồ thuỷ lợi, hệ thống dẫn nước chung trong vùng. Việc lấy nước từ các nguồn chung thường có quy ước hoặc quy định quản lý; người mới đến nên tìm hiểu với tổ dân phố và hàng xóm. Mùa khô, chuyện chia nước giữa các hộ dùng chung một con suối có thể căng thẳng nếu không có thoả thuận rõ.
So sánh các nguồn nước tưới ở vườn đồi
Mỗi nguồn có điểm mạnh và điểm yếu riêng. Nhiều vườn dùng kết hợp hai ba nguồn để giảm rủi ro:
| Nguồn nước | Điểm mạnh | Điểm yếu | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hồ chứa hứng nước mưa | Chủ động, tận dụng nước mái nhà kính, giảm nước tràn xuống chân đồi | Tốn đất; cạn vào cuối mùa khô | Gia cố bờ hồ, có tràn xả an toàn, rào chắn trẻ em |
| Giếng đào, giếng khoan | Ổn định hơn qua mùa khô | Chi phí khoan, bơm; có thể hạ mực nước chung | Tìm hiểu quy định đăng ký, cấp phép; kiểm tra chất lượng nước |
| Suối, hồ chung | Chi phí thấp nếu ở gần | Phụ thuộc người dùng chung, chất lượng thay đổi | Tôn trọng quy ước chia nước, không xả thải ngược lại |
| Nước máy sinh hoạt | Sạch, sẵn có | Không dành cho tưới quy mô lớn, tốn kém | Chỉ dùng cho khu ươm nhỏ hoặc khi thiếu tạm thời |
Chất lượng nước tưới ảnh hưởng trực tiếp đến rau ăn sống. Nước từ mương nhận nước thải sinh hoạt hoặc nước rửa dụng cụ phun thuốc không phù hợp để tưới rau. Kiểm tra nước định kỳ là thói quen của những vườn làm bài bản.
Dùng nước tiết kiệm trong nhà kính
Tưới nhỏ giọt. Nước đi thẳng đến gốc, ít bay hơi, ít thấm sâu lãng phí. So với tưới phun hay tưới tràn, lượng nước cần thấp hơn đáng kể cho cùng diện tích.
Tưới theo nhu cầu thật. Cây cần nhiều nước vào ngày nắng, ít vào ngày âm u. Tưới theo lịch cố định bất kể thời tiết vừa phí nước vừa làm ẩm thừa, sinh bệnh. Một số vườn dùng cảm biến ẩm đất hoặc đơn giản là kiểm tra bằng tay mỗi sáng.
Phủ luống. Màng phủ hoặc vật liệu hữu cơ phủ mặt luống giảm bay hơi, giữ ẩm lâu hơn.
Thu nước mái. Máng thu dọc mái nhà kính dẫn nước mưa về hồ thay vì đổ thẳng xuống đất. Đây vừa là nguồn nước miễn phí, vừa giảm dòng chảy tràn gây xói.
Tái sử dụng nước thoát. Ở vườn trồng giá thể, nước thoát từ túi có thể thu lại, xử lý và dùng lại theo hướng dẫn kỹ thuật thay vì cho chảy ra mương.
Mùa mưa: nước thừa quanh nhà kính đi đâu
Nếu mùa khô là bài toán thiếu nước thì mùa mưa là bài toán thừa nước. Một nhà kính rộng vài nghìn mét vuông nhận toàn bộ lượng mưa trên mái và dồn nó xuống hai bên mép. Không có máng thu, nước rơi thẳng xuống đất ở chân nhà kính, đào thành rãnh, xói chân cột, tràn vào luống bên trong. Có máng thu mà không có chỗ chứa hay đường dẫn an toàn, nước sẽ phun ra ở cuối máng thành dòng mạnh.
Cách xử lý tốt là thiết kế đường đi của nước ngay từ khi dựng nhà kính: máng thu dọc mái, ống dẫn xuống hồ chứa, hồ có lối tràn dẫn ra rãnh thoát được lót chắc, rãnh nối với mương chung theo hướng an toàn. Nền nhà kính được làm hơi dốc ra ngoài, có rãnh quanh chân để nước không chảy ngược vào luống.
Ở những vườn ven đường, nước thừa còn chảy xuống mặt đường, kéo theo đất cát, làm trơn trượt và bẩn đường. Đây là nguồn mâu thuẫn quen thuộc giữa nhà vườn và người đi đường, hàng xóm ở thấp hơn. Một hố lắng nhỏ trước khi nước ra đường đã giảm được phần lớn đất cát trôi theo.
Đất dốc: vì sao san nền nhà kính phải cẩn trọng
Nhà kính cần nền tương đối phẳng. Trên sườn đồi, người ta san thành các bậc: cắt đất phía trên, đắp xuống phía dưới. Mỗi lần cắt là tạo ra một vách đất dựng đứng; mỗi lần đắp là thêm một khối đất tơi chưa ổn định. Nếu không có kè, không có rãnh thoát nước, mùa mưa vách đất ngậm nước, nặng lên và có thể trượt.
Đà Lạt từng chứng kiến những vụ sạt lở ở các công trình san gạt đất đồi, trong đó có những vụ gây thiệt hại về người. Không phải mọi vụ đều liên quan nông nghiệp, nhưng nguyên lý chung giống nhau: cắt chân dốc, đổ đất lên đỉnh dốc, làm thay đổi dòng nước ngầm và nước mặt, rồi mưa lớn kéo dài là đủ điều kiện cho đất trượt.
Việc san gạt đất, đặc biệt ở quy mô lớn hoặc gần nhà ở, đường đi, thường thuộc diện phải có phép hoặc phải tuân theo quy định về xây dựng và đất đai. Người làm vườn nên hỏi Ủy ban nhân dân phường trước khi san gạt, và thuê người có chuyên môn đánh giá với những vách cao. Tiết kiệm vài ngày công san đất không đáng với rủi ro một khối đất đổ xuống nhà hàng xóm.
Chất lượng nước tưới với rau ăn sống
Với rau ăn lá và dâu tây, nước tưới không chỉ là chuyện đủ hay thiếu mà còn là chuyện sạch hay bẩn. Rau ăn sống tiếp xúc trực tiếp với nước tưới, nhất là khi tưới phun lên lá. Nước nhiễm vi sinh từ nước thải sinh hoạt, chuồng trại, hay nhiễm hoá chất từ nước rửa dụng cụ phun thuốc có thể để lại rủi ro trên rau.
Các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt như VietGAP thường yêu cầu đánh giá nguồn nước, xét nghiệm định kỳ và có biện pháp xử lý khi nước không đạt. Với hộ nhỏ chưa theo chứng nhận, nguyên tắc tối thiểu là không dùng nước từ mương nhận nước thải, không để chuồng trại, hố phân gần hồ chứa, và ưu tiên tưới gốc thay vì tưới lên lá với rau ăn sống.
Hồ chứa lộ thiên cũng cần được giữ sạch: vớt rác, lá rụng, không để trẻ em hay vật nuôi tắm, làm rào quanh hồ. Tảo phát triển mạnh trong hồ vào mùa nắng có thể làm nghẹt béc tưới nhỏ giọt; bộ lọc trước máy bơm là thiết bị nhỏ nhưng tiết kiệm nhiều công sửa chữa.
Dấu hiệu sườn đồi có vấn đề cần để ý
Người sống và làm việc ở vùng đồi nên biết nhận ra những dấu hiệu sớm của mất ổn định. Thấy các dấu hiệu sau, nhất là sau mưa lớn, nên báo tổ dân phố, Ủy ban nhân dân phường và tránh xa khu vực:
- Vết nứt mới trên mặt đất phía trên vách taluy hoặc trên nền nhà kính, nhất là vết nứt chạy song song với mép dốc.
- Nước rỉ ra từ chân vách đất, đặc biệt là nước đục, có bùn, ở chỗ trước đây khô.
- Cột, khung nhà kính, cột điện, cây cối nghiêng dần theo một hướng.
- Tường rào, bờ kè phồng ra, nứt chân.
- Tiếng đất đá lăn, tiếng răng rắc bất thường từ sườn đồi khi mưa.
- Hồ chứa trên sườn rò nước bất thường, mực nước tụt nhanh không rõ lý do.
Đừng tự xử lý bằng cách đào thêm rãnh hay đổ thêm đất khi đang mưa lớn. Ưu tiên an toàn người, rời khỏi khu vực nguy hiểm, rồi mới tính chuyện khắc phục khi có người chuyên môn đánh giá.
Chống xói mòn và giữ đất trên vườn đồi
Xói mòn không gây ấn tượng như sạt lở nhưng âm thầm lấy đi lớp đất mặt màu mỡ mỗi mùa mưa. Đất trống giữa các nhà kính, bờ luống không được che phủ, rãnh thoát nước bằng đất trần đều là nơi nước cuốn đất đi. Đất trôi xuống lấp mương, lấp hồ, làm đục nước suối phía dưới.
Các biện pháp quen thuộc gồm trồng cỏ hoặc cây phủ đất ở những khoảng trống, bờ dốc; làm rãnh thoát nước có lót đá hoặc bê tông ở đoạn dốc mạnh; làm hố lắng để giữ đất trước khi nước chảy vào mương chung; giữ lại cây lớn, gốc thông ở ranh vườn thay vì chặt sạch. Những biện pháp này tốn công lúc đầu nhưng giữ được đất lâu dài.
Ở quy mô cả thung lũng, chuyện giữ đất và nước không thể chỉ do một hộ làm. Nước từ vườn trên chảy qua vườn dưới; đất trôi từ vườn này lấp mương của vườn kia. Những thung lũng có nhiều hộ cùng làm rãnh, cùng giữ dải cây xanh dọc suối thường ít ngập, ít xói hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Vườn nhà kính ở Đà Lạt lấy nước tưới từ đâu?
Phần lớn từ hồ chứa tự đào lót bạt, hứng nước mưa và nước từ máng mái nhà kính, kết hợp giếng và nguồn suối, hồ chung trong vùng. Nhiều vườn dùng hai ba nguồn để chủ động qua mùa khô.
Khoan giếng tưới vườn có cần xin phép không?
Tuỳ quy mô khai thác và quy định hiện hành về tài nguyên nước, việc khai thác nước dưới đất cho sản xuất có thể phải đăng ký hoặc xin phép. Bạn nên hỏi Ủy ban nhân dân phường và cơ quan tài nguyên môi trường của tỉnh trước khi khoan.
San đất đồi dựng nhà kính có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm nếu cắt chân dốc, đắp đất tơi không kè, không làm rãnh thoát nước. Mùa mưa vách đất ngậm nước dễ trượt. Nên hỏi quy định với phường trước khi san gạt và nhờ người có chuyên môn đánh giá với vách đất cao.
Hồ chứa nước trong vườn cần lưu ý gì về an toàn?
Bờ hồ cần được gia cố, có lối tràn xả nước khi đầy để nước không tràn tự do làm sạt bờ. Hồ sâu cần rào chắn, biển báo bằng hình hoặc vật cản để trẻ em không đến gần. Kiểm tra bạt lót, rò rỉ định kỳ.
Thấy vết nứt trên sườn đồi gần nhà thì làm gì?
Tránh xa khu vực, nhất là khi đang mưa lớn, báo ngay tổ dân phố và Ủy ban nhân dân phường để có người chuyên môn kiểm tra. Không tự đào thêm hay đổ thêm đất. Ưu tiên an toàn của người trước tài sản.
Tưới nhỏ giọt có tiết kiệm nước thật không?
Có. Nước được đưa thẳng đến gốc với lượng nhỏ, ít bay hơi và ít thấm sâu lãng phí như tưới tràn hay tưới phun. Hiệu quả còn phụ thuộc việc điều chỉnh theo thời tiết và kiểm tra béc không bị nghẹt.