Ở phường Lâm Viên-Đà Lạt (phường 8, 9, 12 cũ), ngoài hoa, nhà kính và nhà lưới còn được dùng để trồng rau ăn lá, rau gia vị, dâu tây, cà chua, ớt chuông, dưa leo. Nhà màng che mưa, nhà lưới chắn côn trùng, cộng với tưới nhỏ giọt, trồng trên giá thể hoặc thủy canh là những thứ người ta hay gọi chung là nông nghiệp công nghệ cao.
Nông nghiệp nhà kính ở đây là kiểu nông nghiệp ven đô: diện tích mỗi hộ nhỏ, đất dốc, xen giữa nhà ở và rừng thông, gần thị trường tiêu thụ trong thành phố và khách du lịch. Điều đó tạo ra cả lợi thế lẫn giới hạn riêng. Bài này đưa ra bức tranh chung: trồng gì, trồng thế nào, chữ "công nghệ cao" thật ra gồm những gì, và nghề nông nhà kính ven đô khác vùng chuyên canh rộng ra sao. Các bài sau trong mục đi sâu từng loại nông sản và từng vấn đề.
Vì sao rau và trái ở đây phải vào nhà kính
Khí hậu mát quanh năm của Đà Lạt hợp với nhiều loại rau ôn đới: xà lách, cải bó xôi, bông cải, cần tây, rau gia vị kiểu châu Âu. Nhưng cũng như với hoa, mùa mưa dài là kẻ thù chính. Lá rau gặp mưa liên tục bị dập, thối nhũn, nấm bệnh lan nhanh. Dâu tây và cà chua chín gặp mưa thì nứt quả, thối quả. Trồng ngoài trời, mùa mưa vừa mất năng suất vừa mất chất lượng.
Nhà kính che mưa giải quyết được phần lớn vấn đề. Người trồng chủ động được nước, giảm bệnh, giảm thuốc so với trồng trần trong cùng điều kiện, sản phẩm đều và đẹp hơn. Với rau ăn lá, nhà lưới có thêm tác dụng chắn côn trùng, giúp rau ít bị sâu ăn mà không cần phun nhiều.
Ở vùng ven đô như Lâm Viên, đất ít và đắt, nên người trồng cần năng suất cao trên mỗi mét vuông. Nhà kính cho phép trồng dày, quay vòng nhiều vụ trong năm, thu hoạch đều. Đó là logic kinh tế khiến thung lũng ven đô dần phủ mái nilon, giống như ở các làng hoa.
Cũng phải nói rằng nhà kính không phải lời giải cho mọi cây. Những cây cần không gian rộng, vòng đời dài, giá trị thấp trên mỗi mét vuông như khoai tây, cà rốt thường vẫn trồng ngoài trời, ở những vùng đất rộng hơn. Nhà kính chỉ "đáng tiền" với những cây cho giá trị cao, cần bảo vệ khỏi mưa, hoặc cần quay vòng nhanh.
Các loại nông sản nhà kính hay gặp ở Lâm Viên
Bảng dưới là các nhóm cây hay gặp trong nhà kính, nhà lưới ở vùng ven đô phía đông bắc Đà Lạt. Mỗi hộ thường chuyên một hai nhóm:
| Nhóm | Ví dụ | Cách trồng phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Rau ăn lá | Xà lách nhiều loại, cải bó xôi, cải ngọt | Luống đất trong nhà lưới hoặc thủy canh | Vòng đời ngắn, quay vòng nhanh |
| Rau gia vị kiểu Âu | Húng tây, hương thảo, mùi tây | Luống đất, chậu, giá thể | Bán cho nhà hàng, khách sạn |
| Dâu tây | Nhiều giống theo nguồn nhập | Giàn treo, luống cao, giá thể | Có vườn kết hợp đón khách |
| Cà chua | Cà chua bi, cà chua quả to | Giá thể trong túi, tưới nhỏ giọt, leo dây | Cây đứng lâu, thu nhiều đợt |
| Ớt chuông, dưa leo | Ớt chuông nhiều màu, dưa leo quả nhỏ | Giá thể, tưới nhỏ giọt, leo dây | Cần nhà kính cao, thoáng |
| Atisô | Cây lâu năm, lấy bông và lá | Chủ yếu ngoài trời | Không phải cây nhà kính điển hình |
Rau củ trồng ngoài trời như bắp cải, cà rốt, khoai tây vẫn có ở Đà Lạt, nhưng vùng chuyên canh rộng của các loại này nằm nhiều ở các địa bàn khác trong tỉnh. Ở Lâm Viên, cái nổi bật là nông nghiệp nhà kính sát phố.
Từ vườn rau ngoài trời đến thung lũng nhà kính
Những vùng ven đô phía đông bắc Đà Lạt vốn là vườn rau từ rất sớm, khi thành phố cần nguồn rau xanh tại chỗ. Thời trước, rau được trồng ngoài trời trên luống đất đắp theo sườn đồi, tưới bằng nước suối, nước giếng, gánh tay hoặc dùng ống dẫn đơn giản. Mùa mưa là mùa thất thu, mùa khô là mùa vất vả vì nước.
Khi nhà màng phủ nilon được nhân rộng ở Đà Lạt, nhiều hộ chuyển một phần rồi toàn bộ vườn vào nhà kính. Quá trình này diễn ra dần qua nhiều năm, song song ở làng hoa và vườn rau, tạo nên cảnh quan mái trắng như ngày nay. Cùng với nhà kính là tưới nhỏ giọt, giá thể, giống mới, rồi các mô hình thủy canh.
Sự chuyển đổi mang lại năng suất và thu nhập ổn định hơn cho nhiều hộ, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về cảnh quan, thoát nước, rác nông nghiệp mà các bài khác trong mục bàn kỹ. Với người ở lâu năm, điều dễ thấy nhất là những sườn đồi từng xanh màu rau nay trắng màu mái; với người mới đến, đó đã là "Đà Lạt" như họ biết.
"Công nghệ cao" thật ra gồm những gì
Nhà màng và nhà lưới. Nhà màng có mái nilon che mưa; nhà lưới có vách và mái bằng lưới chắn côn trùng, có hoặc không có mái nilon. Đây là nền tảng, gần như vườn nào cũng có.
Tưới nhỏ giọt kết hợp bón phân. Nước và phân hoà tan được dẫn đến từng gốc qua ống và béc nhỏ giọt, theo lịch hoặc theo bộ hẹn giờ. Tiết kiệm nước, phân, giảm ẩm trên lá.
Giá thể thay đất. Cây trồng trong túi, máng chứa giá thể như xơ dừa, trấu hun, hỗn hợp hữu cơ. Giá thể sạch mầm bệnh đất, dễ kiểm soát dinh dưỡng, thay mới khi cần.
Thủy canh. Rễ cây nằm trong dung dịch dinh dưỡng chảy tuần hoàn hoặc tĩnh, không dùng đất. Hợp với rau ăn lá vòng đời ngắn.
Cảm biến và điều khiển. Một số vườn có cảm biến nhiệt độ, độ ẩm, bộ điều khiển tưới, màn che tự động, điều khiển qua điện thoại. Mức đầu tư này chưa phổ biến ở hộ nhỏ.
Giống và quy trình. Giống chọn lọc, cây con sạch bệnh, quy trình canh tác ghi chép và kiểm soát, đôi khi đi kèm chứng nhận như VietGAP.
Ven đô khác vùng chuyên canh thế nào
Nông nghiệp ở Lâm Viên mang đặc điểm ven đô rõ rệt. Thứ nhất, diện tích nhỏ và phân tán: một hộ có vài nhà kính xen giữa nhà ở, không có những cánh đồng liền khoảnh như vùng chuyên canh. Điều này khó cơ giới hoá, nhưng lại dễ chăm kỹ.
Thứ hai, gần thị trường. Từ vườn đến chợ trong thành phố, đến nhà hàng, khách sạn, cơ sở lưu trú chỉ vài cây số. Nhiều hộ bán trực tiếp cho bếp nhà hàng, cho khách lẻ, cho các cửa hàng nông sản sạch. Một số vườn kết hợp đón khách tham quan, nhất là vườn dâu. Gần thị trường giúp rút ngắn thời gian từ thu hoạch đến bàn ăn, giữ rau tươi hơn.
Thứ ba, chịu sức ép đô thị. Đất ven đô có giá trị cao và luôn đứng trước lựa chọn giữa giữ để trồng hay chuyển sang xây dựng, kinh doanh. Nhà kính sát khu dân cư cũng làm nảy sinh chuyện hàng xóm: thoát nước, phun thuốc, đèn ban đêm, rác nông nghiệp. Những chuyện này không có ở vùng chuyên canh xa phố, nhưng ở Lâm Viên là đời sống hằng ngày.
Thứ tư, nguồn lao động gắn với đô thị. Người làm thuê trong vườn có thể là người trong phường làm thêm buổi sáng, sinh viên làm bán thời gian, hay lao động từ nơi khác lên. Khi thành phố có nhiều việc làm dịch vụ, du lịch hơn, nhà vườn ven đô có lúc khó giữ người làm lâu dài.
Người làm nông nhà kính ở Lâm Viên là ai
Phần lớn là các hộ gia đình đã làm nông nhiều đời, chuyển dần từ trồng rau ngoài trời sang nhà kính, hoặc từ hoa sang rau và ngược lại theo thị trường. Họ có kinh nghiệm thực tế dày dạn, biết đất, biết mùa, và học kỹ thuật mới qua hàng xóm, qua cán bộ khuyến nông, qua các doanh nghiệp cung cấp vật tư.
Bên cạnh đó là những người trẻ, có người là con em nông dân đi học ngành nông nghiệp, sinh học rồi quay về, có người từ nơi khác đến thuê đất làm nông theo hướng mới: thủy canh, rau hữu cơ, dâu tây kết hợp du lịch. Họ mang theo cách làm thương hiệu, bán hàng qua mạng, nhưng thường thiếu kinh nghiệm canh tác ở những năm đầu.
Cuối cùng là các doanh nghiệp, hợp tác xã có quy mô lớn hơn, đầu tư nhà kính hiện đại, có quy trình và chứng nhận, bán cho siêu thị, chuỗi cửa hàng hoặc xuất khẩu. Trang không giới thiệu đơn vị cụ thể nào; nếu cần tìm doanh nghiệp nông nghiệp trên địa bàn, bạn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Những câu hỏi người mới đến Lâm Viên hay đặt về nông nghiệp nhà kính
Nếu bạn mới chuyển đến sống ở phường Lâm Viên-Đà Lạt hoặc đi ngang những thung lũng nhà kính, có thể bạn cũng từng tự hỏi những điều này. Câu trả lời chi tiết nằm ở các bài khác trong mục:
- Rau trồng trong nhà kính có "sạch" hơn rau ngoài trời không? Không mặc nhiên: nhà kính giảm điều kiện cho sâu bệnh, nhưng sạch hay không phụ thuộc cách dùng phân, thuốc và nước.
- Vì sao dâu tây Đà Lạt có mùa ngon, mùa không ngon? Vì dù trong nhà kính, ánh sáng và độ ẩm theo mùa vẫn ảnh hưởng vị ngọt và độ chắc của quả.
- Nhà kính có làm Đà Lạt ngập không? Mái nilon làm nước mưa chảy nhanh hơn, góp phần vào ngập cục bộ; mức độ còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.
- Có thể mua rau, dâu tận vườn không? Một số vườn bán lẻ hoặc đón khách; nên hỏi trước và tôn trọng quy định của từng vườn.
- Người ngoài có thể thuê đất làm nông nhà kính không? Có, nhưng cần tìm hiểu kỹ về đất, nước, giấy tờ và đầu ra trước khi đầu tư.
Những câu hỏi này cho thấy nông nghiệp nhà kính ở Lâm Viên không chỉ là chuyện của người trồng, mà gắn với đời sống của cả phường: người ăn rau, người ở cạnh nhà kính, người đi du lịch, người tính chuyện lập nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Phường Lâm Viên-Đà Lạt trồng những nông sản nhà kính nào?
Phổ biến là rau ăn lá như xà lách, cải bó xôi, rau gia vị kiểu Âu, cùng dâu tây, cà chua, ớt chuông, dưa leo. Hoa cũng là cây trồng nhà kính quan trọng ở đây nhưng được nói riêng ở mục làng hoa của trang.
Nhà lưới khác nhà kính thế nào?
Nhà lưới dùng lưới làm vách và mái để chắn côn trùng, thông gió tốt, có thể có thêm mái nilon che mưa. Nhà kính, đúng hơn là nhà màng, có mái nilon kín để che mưa, kiểm soát ẩm. Nhiều vườn kết hợp: mái nilon, vách lưới.
Nông nghiệp công nghệ cao ở Đà Lạt có phải toàn tự động không?
Không. Phần lớn hộ dùng nhà màng, tưới nhỏ giọt và giá thể nhưng vẫn điều khiển bằng kinh nghiệm và tay người. Hệ thống cảm biến, điều khiển tự động mới có ở một số vườn và doanh nghiệp đầu tư lớn.
Rau nhà kính Đà Lạt có ít thuốc hơn rau ngoài trời không?
Nhà kính, nhà lưới giảm điều kiện cho sâu bệnh nên có thể giảm thuốc, nhưng không tự động đảm bảo. Mức sử dụng thuốc phụ thuộc cách canh tác của từng vườn. Rau có chứng nhận và truy xuất rõ là căn cứ đáng tin hơn lời quảng cáo.
Vì sao nhà kính tập trung nhiều ở thung lũng?
Thung lũng có đất tương đối thoải, gần nguồn nước và kín gió hơn sườn đồi cao, thuận lợi để dựng nhà kính và tưới tiêu. Mặt trái là nước mưa từ mái nhà kính cũng dồn về đáy thung lũng nhanh hơn.