Hợp tác xã nông nghiệp ở Lâm Viên đáng lập khi một nhóm hộ trồng hoa, rau có cùng mặt hàng, cùng muốn bán cho khách hàng lớn, mua vật tư chung hoặc làm chứng nhận chung mà từng hộ không tự làm được. Hợp tác xã không tự tạo ra đầu ra; nó chỉ phát huy khi có người điều hành giỏi và các thành viên giữ cam kết.
Đà Lạt có lịch sử hợp tác xã nông nghiệp từ lâu, với nhiều mô hình đã thành công và không ít mô hình chỉ tồn tại trên giấy. Luật Hợp tác xã năm 2023 có hiệu lực từ giữa năm 2024 thay đổi một số điểm trong cách tổ chức. Bài này giúp nhóm nhà vườn ở Lâm Viên cân nhắc có nên lập không, lập thì làm gì trước, và giữ cho tổ chức sống được.
Hợp tác xã giải quyết được gì cho nhà vườn nhỏ
Vấn đề cốt lõi của nông hộ nhỏ ở Lâm Viên là quy mô. Một hộ vài sào hoa không đủ sản lượng đều đặn để ký với siêu thị hay nhà xuất khẩu; không đủ lực làm chứng nhận VietGAP riêng; mua phân, giống lẻ thì giá cao; muốn vay vốn thì thiếu tài sản đảm bảo. Gộp nhiều hộ lại, các bài toán này có lời giải.
Cụ thể, hợp tác xã có thể đứng ra ký hợp đồng bán hàng với sản lượng gộp, điều phối lịch trồng để hàng ra đều; mua vật tư số lượng lớn; làm chứng nhận chung cho cả nhóm theo hình thức sản xuất nhóm; đầu tư chung kho lạnh, khu sơ chế, xe vận chuyển; tổ chức tập huấn kỹ thuật. Hợp tác xã là pháp nhân nên ký hợp đồng, xuất hoá đơn, mở tài khoản như một doanh nghiệp.
Điều hợp tác xã không giải quyết được: không tự tìm ra thị trường nếu không có người đi bán; không biến hoa kém thành hoa tốt; không giữ được thành viên nếu quyền lợi không rõ ràng. Lập hợp tác xã chỉ để nhận hỗ trợ là con đường dẫn đến hợp tác xã trên giấy.
Tổ hợp tác, hợp tác xã, công ty: so sánh cho nhóm nhà vườn
Ba hình thức tổ chức hay được cân nhắc. Điều kiện chi tiết theo luật hiện hành.
| Tiêu chí | Tổ hợp tác | Hợp tác xã | Công ty |
|---|---|---|---|
| Tư cách pháp nhân | Không | Có | Có |
| Quy mô phù hợp | Nhóm nhỏ, hợp tác lỏng | Nhóm vừa, cùng mặt hàng | Một chủ hoặc vài người góp vốn |
| Quyền biểu quyết | Theo thoả thuận | Mỗi thành viên một phiếu là nguyên tắc chung | Theo vốn góp |
| Ký hợp đồng lớn, xuất hoá đơn | Hạn chế | Được | Được |
| Chi phí quản lý | Thấp | Trung bình | Trung bình đến cao |
| Hợp với ai | Hộ muốn thử hợp tác trước | Nhiều hộ muốn bán chung lâu dài | Nhóm muốn đầu tư, chia lợi theo vốn |
Nhiều nhóm bắt đầu bằng tổ hợp tác để thử làm việc chung một vài vụ, rồi mới lập hợp tác xã khi đã tin nhau và có khách hàng. Đi từng bước như vậy giảm rủi ro tan rã ngay năm đầu.
Các bước lập hợp tác xã theo nguyên lý chung
Trình tự dưới đây là khung chung; hồ sơ, nơi đăng ký cụ thể theo quy định hiện hành, hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh.
- Nhóm sáng lập thống nhất mục tiêu: bán mặt hàng gì, cho ai, dịch vụ gì cho thành viên.
- Xây dựng phương án sản xuất kinh doanh: sản lượng, khách hàng, chi phí, cách chia lợi.
- Soạn điều lệ: điều kiện thành viên, góp vốn, quyền và nghĩa vụ, cách phân phối thu nhập, xử lý vi phạm.
- Tổ chức hội nghị thành lập, bầu hội đồng quản trị, giám đốc, kiểm soát theo mô hình chọn.
- Nộp hồ sơ đăng ký hợp tác xã tại cơ quan đăng ký có thẩm quyền.
- Mở tài khoản, đăng ký thuế, tổ chức kế toán.
- Ký hợp đồng dịch vụ nội bộ với thành viên và hợp đồng với khách hàng.
Điều lệ là văn bản quan trọng nhất, đáng dành thời gian thảo luận kỹ. Những tranh chấp làm hợp tác xã tan rã hầu hết bắt nguồn từ điều lệ mơ hồ về chia lợi, về nghĩa vụ bán qua hợp tác xã, về xử lý thành viên vi phạm.
Những lý do hợp tác xã tan rã và cách phòng
Thành viên bán ra ngoài khi giá cao. Hợp tác xã ký hợp đồng với giá ổn định; khi giá ngoài thị trường cao, có thành viên bán ra ngoài, hợp tác xã thiếu hàng giao khách. Điều lệ và hợp đồng nội bộ cần quy định nghĩa vụ cung ứng, cơ chế thưởng khi giữ cam kết, xử lý khi vi phạm.
Thiếu người điều hành. Nhà vườn giỏi trồng chưa chắc giỏi bán hàng, quản lý. Hợp tác xã có thể thuê giám đốc điều hành chuyên nghiệp; chi phí này là đầu tư, không phải lãng phí.
Tài chính không minh bạch. Thành viên không biết tiền đi đâu là nguồn nghi ngờ. Công khai sổ sách định kỳ, có ban kiểm soát thực chất, kế toán rõ ràng.
Chia lợi không công bằng. Luật đặt nguyên tắc phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng dịch vụ của thành viên. Hộ bán nhiều qua hợp tác xã được hưởng nhiều hơn; quy định rõ từ đầu tránh cảm giác thiệt thòi.
Hợp tác xã và chứng nhận chất lượng chung
Một lợi ích cụ thể của hợp tác xã ở Lâm Viên là làm chứng nhận VietGAP hay tiêu chuẩn khác theo nhóm. Thay vì từng hộ thuê tổ chức chứng nhận, hợp tác xã xây dựng hệ thống quản lý nội bộ: quy trình canh tác chung, nhật ký thống nhất, kiểm tra nội bộ định kỳ, rồi được chứng nhận cho cả nhóm.
Điều kiện để mô hình này đứng vững là kỷ luật: chỉ cần một thành viên dùng thuốc sai, lô hàng của cả nhóm có thể bị phát hiện dư lượng và mất chứng nhận. Vì vậy hợp tác xã cần quyền kiểm tra vườn thành viên, cơ chế tạm ngừng mua hàng của thành viên vi phạm, ghi rõ trong điều lệ.
Hợp tác xã cũng có thể đứng tên mã số vùng trồng, nhãn hiệu tập thể cho sản phẩm của thành viên. Nhãn hiệu tập thể giúp sản phẩm của nhiều hộ nhỏ có một tên chung để khách nhận biết, nhưng cũng đòi hỏi quy chế sử dụng chặt chẽ.
Một vụ Tết của hợp tác xã hoa: ví dụ giả định
Để hình dung cách hợp tác xã vận hành, hãy xem một ví dụ giả định. Hai mươi hộ trồng cúc ở Lâm Viên lập hợp tác xã. Từ giữa năm, hợp tác xã đàm phán với vài khách hàng bán buôn ở các thành phố phía Nam, chốt sản lượng dự kiến cho Tết, giá cơ sở và tiêu chuẩn. Dựa vào đó, ban điều hành chia chỉ tiêu trồng cho từng hộ theo diện tích và năng lực, lệch lịch trồng để hoa ra trong nhiều đợt, không dồn vào một tuần.
Hợp tác xã mua giống, phân bón số lượng lớn với giá tốt hơn từng hộ tự mua, bán lại cho thành viên theo giá dịch vụ. Cán bộ kỹ thuật đi vườn định kỳ, ghi nhật ký, nhắc thời gian cách ly thuốc. Khi thu hoạch, hoa đưa về khu sơ chế chung, phân loại theo tiêu chuẩn thống nhất, đóng gói, giao xe.
Cuối vụ, hợp tác xã trả tiền cho thành viên theo số hoa từng hộ giao đạt chuẩn, trừ chi phí dịch vụ đã dùng; phần lãi còn lại sau khi trích quỹ được phân phối theo quy định điều lệ. Nếu có hộ bán ra ngoài phần hoa đã cam kết, điều lệ xác định cách xử lý. Ví dụ này đơn giản hoá nhiều, nhưng cho thấy các mắt xích chính: hợp đồng đầu ra, kế hoạch trồng, dịch vụ đầu vào, kiểm soát chất lượng, thanh toán minh bạch.
Thành viên vào, thành viên ra: quy định cho rõ
Hợp tác xã là tổ chức mở, thành viên có thể gia nhập và ra khỏi theo điều lệ. Ở Lâm Viên, chuyện thành viên ra vào thường gắn với đất: hộ bán vườn, chuyển nghề, con cái không nối nghiệp. Điều lệ cần trả lời: thành viên mới góp vốn bao nhiêu, có thời gian thử không; thành viên ra được hoàn lại vốn góp thế nào, trong bao lâu; khoản nợ dịch vụ của thành viên với hợp tác xã xử lý ra sao.
Vốn góp của thành viên là nguồn vốn quan trọng của hợp tác xã. Nếu nhiều thành viên rút cùng lúc, hợp tác xã có thể gặp khó khăn về dòng tiền. Điều lệ có thể quy định lộ trình hoàn trả để bảo vệ hợp tác xã, nhưng phải công bằng với người ra.
Một tình huống hay gặp là con cái thừa kế vườn của cha mẹ là thành viên. Điều lệ nên quy định người thừa kế có được tiếp tục làm thành viên không, điều kiện gì, để không bị gián đoạn hợp đồng cung ứng.
Hỗ trợ của Nhà nước: biết để tận dụng, đừng để lệ thuộc
Nhà nước có các chính sách hỗ trợ kinh tế tập thể, hợp tác xã nông nghiệp: đào tạo, tư vấn, hỗ trợ hạ tầng, tín dụng, xúc tiến thương mại, tuỳ chương trình và thời kỳ. Sau sáp nhập tỉnh, đầu mối và chương trình cụ thể ở Lâm Đồng có thể được sắp xếp lại; hỏi phường, liên minh hợp tác xã của tỉnh hoặc cơ quan nông nghiệp để biết chương trình hiện hành.
Hỗ trợ là đòn bẩy, không phải nền móng. Hợp tác xã sống được nhờ dịch vụ thật cho thành viên và hợp đồng thật với khách hàng. Đã có nhiều hợp tác xã lập ra để nhận hỗ trợ, hết hỗ trợ thì ngừng hoạt động, để lại những khoản đầu tư bỏ không.
Khi tìm hiểu các hợp tác xã nông nghiệp đang hoạt động trên địa bàn để học hỏi hay liên kết, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang ở nhóm ngành nông nghiệp, rồi liên hệ trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Cần bao nhiêu thành viên để lập hợp tác xã?
Luật Hợp tác xã quy định số thành viên tối thiểu và điều kiện thành viên. Con số và các điều kiện chi tiết nên tra văn bản luật hiện hành hoặc hỏi cơ quan đăng ký, vì có phân biệt thành viên chính thức và thành viên liên kết góp vốn.
Vào hợp tác xã có mất quyền với vườn của mình không?
Không. Thành viên vẫn sở hữu và canh tác vườn của mình. Hợp tác xã cung cấp dịch vụ như bán hàng, mua vật tư, kỹ thuật, chứng nhận. Thành viên có nghĩa vụ theo điều lệ, như sản xuất theo quy trình chung, bán qua hợp tác xã theo cam kết.
Hợp tác xã chia lợi nhuận thế nào?
Nguyên tắc chung là phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên, phần nhỏ hơn theo vốn góp, theo quy định của luật và điều lệ. Quy định rõ trong điều lệ từ đầu để tránh tranh chấp.
Nên lập tổ hợp tác hay hợp tác xã ngay?
Nếu nhóm chưa từng làm việc chung, nên bắt đầu bằng tổ hợp tác, thử hợp tác vài vụ. Khi đã tin nhau, có khách hàng cần pháp nhân để ký hợp đồng, xuất hoá đơn, lúc đó lập hợp tác xã sẽ chắc hơn.
Hợp tác xã có phải nộp thuế không?
Có. Hợp tác xã là tổ chức kinh tế có nghĩa vụ thuế theo quy định, có một số ưu đãi cho hoạt động nông nghiệp tuỳ thời kỳ. Hợp tác xã cần tổ chức kế toán và kê khai thuế đầy đủ.