Giống hoa ở Đà Lạt từ đâu ra: cây mẹ, giâm ngọn, vườn ươm và nuôi cấy mô

Giống hoa ở các làng hoa thuộc phường Lâm Viên-Đà Lạt đến từ bốn nguồn chính: giâm ngọn từ cây mẹ (cúc, cẩm chướng), cây ghép (hồng), cây con nuôi cấy mô (đồng tiền và nhiều giống khác), và củ hoặc hạt giống, trong đó củ ly phần lớn nhập khẩu. Nhà vườn có thể tự nhân giống, mua từ vườn ươm chuyên, hoặc đặt từ các phòng nuôi cấy mô.

Người trong nghề hay nói giống tốt là một nửa thành công. Cây con khoẻ, sạch bệnh, đúng giống thì lứa hoa đều và ít hao. Ngược lại, giống mang bệnh từ đầu có thể làm hỏng cả nhà kính. Bài này giải thích từng nguồn giống hoạt động ra sao, ưu nhược điểm, và những điều nhà vườn cân nhắc khi chọn giống.

Cây mẹ và giâm ngọn: cách nhân giống cúc, cẩm chướng

Cúc và cẩm chướng thường được nhân giống vô tính bằng cách giâm ngọn. Nhà vườn giữ một luống cây mẹ, không cho ra hoa, chỉ để lấy ngọn. Định kỳ, người ta bẻ những ngọn non dài vài đốt, tuốt bớt lá dưới, cắm vào khay giá thể ẩm trong khu ươm có che mát. Sau một thời gian, ngọn ra rễ và thành cây con đủ sức trồng ra luống.

Ưu điểm của giâm ngọn là cây con giống hệt cây mẹ về màu hoa, dáng bông, thời gian ra hoa. Cả luống đồng đều, dễ tính lịch. Nhược điểm là nếu cây mẹ mang bệnh, đặc biệt là bệnh do virus hay một số bệnh khó thấy bằng mắt, thì mọi cây con đều mang bệnh theo. Qua nhiều đời giâm, cây mẹ có thể "thoái hoá": sức sống giảm, hoa nhỏ đi, dễ bệnh hơn.

Vì vậy nhà vườn kỹ tính thường thay cây mẹ định kỳ bằng nguồn sạch bệnh, thường là cây từ nuôi cấy mô, rồi mới nhân tiếp bằng giâm ngọn. Cách kết hợp này vừa giữ được giá rẻ của giâm ngọn, vừa làm mới nguồn gen sạch. Nhiều hộ trong làng chuyên riêng việc giữ cây mẹ và bán ngọn giâm hoặc cây con cho vườn khác, coi đó là một nghề trong nghề.

Hồng ghép: một gốc, nhiều năm hoa

Hồng cắt cành ở Đà Lạt thường là cây ghép: phần gốc là một loại hồng có bộ rễ khoẻ, chịu đất và chịu bệnh tốt; phần ngọn là giống cho hoa đẹp. Ghép giúp kết hợp ưu điểm của cả hai. Cây ghép trồng xuống có thể cho cắt hoa nhiều năm, khác hẳn với cúc chỉ một lứa.

Việc ghép hồng đòi tay nghề: chọn gốc, chọn mắt ghép, cắt và buộc sao cho hai phần liền nhau. Một số vườn ươm chuyên làm hồng ghép, cung cấp cây cho nhà vườn trồng hoa. Nhà vườn cũng có thể tự ghép nếu có kinh nghiệm, nhưng tỷ lệ sống và độ đều thường kém hơn vườn chuyên.

Vì hồng đứng trong nhà kính nhiều năm, chọn giống hồng là quyết định dài hạn. Giống đẹp hôm nay có thể lỗi mốt vài năm sau, trong khi thay cả luống hồng là chuyện tốn kém. Nhà vườn thường giữ một phần giống quen bán đều, và thử dần giống mới ở vài luống nhỏ trước khi thay rộng. Một cây hồng ghép tốt cũng cần được "nuôi": gập cành làm lá nuôi, tỉa cành già, giữ gốc khoẻ để hoa đều qua nhiều năm.

Nuôi cấy mô: cây con sạch bệnh từ phòng thí nghiệm

Nuôi cấy mô là kỹ thuật lấy một phần rất nhỏ của cây, thường là đỉnh sinh trưởng, đặt vào môi trường dinh dưỡng vô trùng trong ống nghiệm hoặc bình thuỷ tinh. Từ mẩu mô ấy, trong điều kiện ánh sáng và nhiệt độ được kiểm soát, các chồi mới mọc ra, được tách và nhân tiếp nhiều lần, rồi cho ra rễ. Kết quả là hàng loạt cây con giống hệt nhau, và nếu làm đúng quy trình, sạch bệnh.

Đà Lạt có nhiều phòng nuôi cấy mô, từ cơ sở của các viện nghiên cứu, trường học đến các phòng nhỏ của doanh nghiệp và hộ gia đình. Đây là một nét đặc biệt của nông nghiệp Đà Lạt so với nhiều vùng khác. Hoa đồng tiền là ví dụ điển hình: phần lớn cây con đồng tiền trồng ở làng hoa đến từ nuôi cấy mô. Cúc, cẩm chướng, lan và nhiều cây khác cũng được nhân bằng cách này, ít nhất là ở khâu tạo cây mẹ sạch.

Cây con nuôi cấy mô khi ra khỏi bình rất yếu, phải qua giai đoạn "huấn luyện" trong vườn ươm: chuyển dần từ môi trường ẩm, mát, ít sáng sang điều kiện bên ngoài. Giai đoạn này hao hụt nhiều nếu không đủ kinh nghiệm. Vì thế chuỗi giống thường gồm ba mắt xích: phòng nuôi cấy mô, vườn ươm thuần dưỡng, rồi mới đến nhà vườn trồng hoa.

Bệnh đi theo giống: vì sao phải cẩn trọng từ đầu

Nhiều bệnh nguy hiểm nhất với hoa không lây qua gió hay nước mà đi theo chính cây giống. Một số virus gây khảm lá, xoăn lá, hoa biến dạng có thể nằm im trong cây mẹ, không biểu hiện rõ, rồi truyền sang toàn bộ ngọn giâm. Một số tuyến trùng và nấm sống trong giá thể bám theo bầu cây con. Khi đã vào nhà kính, chúng rất khó loại bỏ, có khi phải nhổ bỏ cả luống và xử lý đất.

Vì thế, nguyên tắc của nhà vườn kỹ tính là "phòng từ cửa": mua giống ở nơi có nguồn gốc rõ, kiểm tra cây con trước khi nhận, cách ly lô mới vài ngày, không lấy ngọn giâm từ vườn lạ dù được cho miễn phí. Dụng cụ cắt ngọn được làm sạch giữa các lô. Người vào khu ươm thay dép hoặc đi qua chỗ rửa chân.

Câu chuyện này cũng giải thích vì sao nhiều nhà vườn không mặn mà khi khách tham quan muốn vào khu ươm cây con. Khu ươm là nơi nhạy cảm nhất của cả vườn: cây non yếu, mật độ dày, một nguồn bệnh lọt vào có thể lan cả nghìn cây trong vài ngày.

Giống mới đến từ đâu: lai tạo trong nước và nhập nội

Phần lớn giống hoa đang trồng ở Đà Lạt có nguồn gốc nhập nội, tức là giống được tạo ra ở nước khác rồi đưa về khảo nghiệm, nhân giống. Các nước có ngành hoa phát triển đầu tư rất lớn cho lai tạo, mỗi năm đưa ra hàng loạt giống mới về màu, dáng, độ bền. Doanh nghiệp và nhà vườn ở Đà Lạt chọn trong số đó những giống hợp khí hậu và thị hiếu.

Song song, các viện, trường và một số nhà vườn trong nước cũng lai tạo giống hoa, nhất là với cúc, lan và một số loại hoa có thế mạnh địa phương. Lai tạo là việc dài hơi: lai hai cây bố mẹ, gieo hạt, chọn lọc qua nhiều thế hệ, khảo nghiệm ở nhiều nơi rồi mới có giống ổn định. Một giống mới muốn lưu hành rộng thường phải qua thủ tục công nhận hoặc tự công bố theo quy định về giống cây trồng.

Với người trồng, điều quan trọng là phân biệt giống đã được khảo nghiệm ở điều kiện Đà Lạt với giống mới chỉ có ảnh đẹp. Một giống tốt ở nơi khác chưa chắc hợp mùa mưa dài ở đây. Đó là lý do lời khuyên quen thuộc trong làng là thử nhỏ trước, mở rộng sau.

So sánh các nguồn giống hoa

Bảng dưới so sánh các nguồn giống ở mức nguyên lý, giúp hiểu vì sao nhà vườn chọn nguồn này hay nguồn kia cho từng loại hoa:

Trên thực tế, nhiều vườn dùng kết hợp: mua cây mẹ sạch từ nuôi cấy mô, tự nhân bằng giâm ngọn vài đời, rồi lại làm mới.

Nhà vườn chọn giống dựa trên những gì

Mối hàng và thị hiếu. Thương lái và tiệm hoa quen thường báo cho nhà vườn màu nào, dáng nào đang được hỏi nhiều. Chọn giống theo tín hiệu thị trường giúp dễ bán, nhưng nếu cả làng cùng đổ vào một giống thì giá lại dễ xuống.

Sức chống chịu. Giống chịu ẩm, ít nhiễm bệnh rất được quý ở Đà Lạt vì mùa mưa dài. Một giống đẹp mà khó chăm có thể chỉ hợp cho lứa mùa khô.

Độ bền sau cắt. Hoa chở đi xa phải tươi lâu. Giống có cánh dày, cành cứng, ít rụng cánh khi vận chuyển được ưu tiên cho hàng đi chợ xa.

Nguồn gốc rõ ràng. Giống có nguồn gốc rõ, mua từ vườn ươm hoặc cơ sở uy tín, kèm thông tin về giống, giúp nhà vườn biết mình đang trồng gì. Một số giống được bảo hộ, việc tự nhân để bán lại có thể vi phạm quyền của người giữ giống; nhà vườn nên hỏi rõ khi mua.

Kinh nghiệm của chính mình. Cuối cùng, giống tốt nhất là giống mình đã biết chăm. Nhiều hộ thử giống mới trên một luống nhỏ trước khi mở rộng.

Dấu hiệu cây con khoẻ mà nhà vườn hay kiểm tra

Khi nhận cây con từ vườn ươm hoặc tự ươm, nhà vườn thường nhìn những điểm sau trước khi trồng ra luống. Người mua cây giống hoa chậu nhỏ về trồng ở nhà cũng có thể dùng các dấu hiệu này:

• Rễ trắng, nhiều rễ tơ, bám giá thể; rễ nâu, nhũn là dấu hiệu thối.
• Lá xanh đều màu, không đốm, không loang lổ vàng hay xoăn bất thường, vì những biểu hiện này có thể do virus.
• Thân thẳng, không quá cao vống; cây vống thường do thiếu sáng trong giai đoạn ươm.
• Kích thước cây trong một lô đồng đều; lô cây to nhỏ lẫn lộn sẽ ra hoa không đều.
• Không có côn trùng nhỏ ở mặt dưới lá, không có mạng tơ hay trứng.
• Nguồn gốc rõ ràng: biết cây từ đâu, giống gì, ngày ươm khi nào.

Kiểm tra kỹ ở bước này đỡ tốn kém hơn nhiều so với phát hiện bệnh khi cây đã lên luống. Nhiều hộ cách ly lô cây mới vài ngày ở góc riêng trước khi đưa vào nhà kính chính.

Câu hỏi thường gặp

Hoa cúc ở Đà Lạt được nhân giống bằng cách nào?

Phần lớn cúc được nhân bằng giâm ngọn: bẻ ngọn non từ cây mẹ, cắm vào giá thể ẩm cho ra rễ rồi trồng ra luống. Cây mẹ được thay định kỳ bằng nguồn sạch bệnh, thường từ nuôi cấy mô, để tránh thoái hoá và lây bệnh qua nhiều đời giâm.

Nuôi cấy mô có làm cây biến đổi gen không?

Không. Nuôi cấy mô là nhân giống vô tính từ một phần nhỏ của cây trong môi trường vô trùng, cây con giống hệt cây mẹ. Kỹ thuật này không đưa gen lạ vào cây, khác với công nghệ chuyển gen.

Vì sao củ hoa ly ở Đà Lạt phải nhập khẩu?

Sản xuất củ ly giống đòi điều kiện và quy trình riêng qua nhiều năm, trong khi các nước có nền công nghiệp củ giống lâu đời đã làm việc này ở quy mô lớn. Vì vậy phần lớn củ ly dùng ở Đà Lạt là củ nhập, dù đã có các nỗ lực sản xuất trong nước.

Mua cây giống hoa ở Đà Lạt về trồng ở nơi khác có được không?

Được, nhưng nhiều loại hoa Đà Lạt cần khí hậu mát. Mang về vùng nóng, cây có thể vẫn sống nhưng ra hoa kém, hoa nhỏ, màu nhạt. Nên hỏi người bán loại nào chịu nóng, và chuẩn bị chỗ trồng thoáng, có che nắng gắt.

Có được tự nhân giống hoa đã mua để bán lại không?

Tuỳ giống. Một số giống hoa được bảo hộ quyền đối với giống cây trồng, việc nhân để bán có thể cần sự cho phép của người giữ quyền. Khi mua giống, nên hỏi rõ giống có được bảo hộ không và điều kiện sử dụng, đồng thời kiểm tra quy định hiện hành.

Vì sao cây con nuôi cấy mô hay chết khi mới trồng?

Cây ra khỏi bình nuôi cấy quen với môi trường rất ẩm, ít sáng và giàu dinh dưỡng, nên rễ và lá chưa thích nghi với bên ngoài. Nếu bỏ qua giai đoạn thuần dưỡng trong vườn ươm có che mát và giữ ẩm, cây dễ héo và chết.