"Biển nilon" là cách người ta gọi những thung lũng, sườn đồi quanh Đà Lạt phủ kín mái nhà kính trắng. Cảnh này phản ánh thành công của nông nghiệp nhà kính, nhưng cũng gắn với ba lo ngại lớn: cảnh quan đô thị thay đổi, nước mưa dồn nhanh gây ngập cục bộ, và lượng rác màng nilon, giá thể, bao bì ngày càng nhiều.
Phường Lâm Viên-Đà Lạt, với nhiều thung lũng nhà kính ven đô, là nơi những lo ngại ấy hiện ra rõ. Bài này trình bày các mặt của vấn đề một cách cân bằng: vì sao nhà kính lan rộng, nó tác động thế nào, những hướng xử lý đang được bàn, và người dân, nhà vườn có thể làm gì trong phạm vi của mình. Bài không bàn chính sách cụ thể vì chúng thay đổi theo thời gian; bạn nên theo dõi thông tin chính thức của tỉnh.
Vì sao nhà kính lan rộng đến vậy
Ở góc độ người trồng, nhà kính là lựa chọn hợp lý. Mưa dài, đất ít, nhu cầu thị trường về sản phẩm đều đẹp quanh năm, tất cả đẩy về phía che mái. Một hộ dựng nhà kính thấy thu nhập ổn định hơn, hàng xóm làm theo; vài năm sau cả thung lũng đã trắng. Không ai quyết định riêng rằng thung lũng sẽ thành biển nilon; nó là tổng của hàng trăm quyết định hợp lý ở cấp hộ.
Sự lan rộng cũng được thúc đẩy bởi định hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao, các chương trình hỗ trợ vay vốn, chuyển giao kỹ thuật trong nhiều năm. Kết quả là Đà Lạt trở thành một trong những vùng nông nghiệp nhà kính tiêu biểu của cả nước, với giá trị sản xuất trên mỗi đơn vị diện tích cao.
Hiểu nguồn gốc ấy giúp tránh cách nhìn đơn giản kiểu "nông dân phá cảnh quan". Thách thức là làm sao giữ được sinh kế của hàng nghìn hộ trong khi giảm các tác động xấu, chứ không phải chọn một trong hai.
Cảnh quan: hai cách nhìn
Với nhiều người yêu Đà Lạt xưa, cảnh mái nilon phủ kín thung lũng là sự mất mát. Thành phố từng được biết đến với đồi thông, thung lũng cỏ, hồ nước giữa rừng; những bức ảnh cũ cho thấy những khoảng xanh nay đã thành mái trắng. Ngành du lịch lo rằng cảnh quan xấu đi sẽ làm giảm sức hút của thành phố.
Với người khác, nhà kính là một phần bản sắc mới của Đà Lạt: một thành phố vừa du lịch vừa nông nghiệp, nơi người ta có thể thấy nông nghiệp hiện đại ngay sát phố. Một số khách du lịch tìm đến chính để xem nhà kính, vườn dâu, vườn rau thủy canh. Ánh đèn nhà kính hoa cúc ban đêm cũng trở thành cảnh chụp ảnh quen thuộc.
Hai cách nhìn cùng có lý. Điểm gặp nhau có lẽ ở chỗ: không phải mọi khoảng đất đều nên phủ mái. Giữ lại những dải rừng thông, những vệt cây xanh dọc suối, những sườn đồi dốc không dựng nhà kính, và bố trí nhà kính gọn hơn, có khoảng cách, có cây xen, là cách để cảnh quan không bị "đóng hộp" hoàn toàn.
Nhà kính tác động đến dòng chảy như thế nào
Ngập cục bộ ở Đà Lạt có nhiều nguyên nhân. Bảng dưới so sánh đường đi của một trận mưa trên đất trống có cây và trên khu nhà kính dày đặc, ở mức nguyên lý:
| Giai đoạn | Đất có cây, cỏ phủ | Khu nhà kính dày đặc |
|---|---|---|
| Khi mưa rơi | Lá cây, thảm cỏ giữ lại một phần | Mái nilon không giữ nước |
| Nước chạm đất | Phần lớn thấm xuống, chảy chậm | Nước chảy theo máng, dồn thành dòng lớn |
| Đường chảy | Phân tán trên mặt đất | Tập trung vào rãnh, đường, lối đi giữa nhà kính |
| Về chỗ trũng | Chậm, rải đều theo thời gian | Nhanh, đỉnh lũ đến sớm và cao |
| Hệ quả | Ít ngập, đất được bổ sung nước ngầm | Ngập cục bộ, xói rãnh, ít bổ sung nước ngầm |
Bên cạnh nhà kính, bê tông hoá đường sá, nhà ở, việc lấp hồ, lấp mương, thu hẹp dòng chảy tự nhiên cũng góp phần. Các nghiên cứu và ý kiến chuyên môn thường nhìn ngập ở Đà Lạt như kết quả của nhiều yếu tố cộng lại, không phải của riêng nhà kính.
Biển nilon nhìn từ phường Lâm Viên-Đà Lạt
Phường Lâm Viên-Đà Lạt có nhiều thung lũng ven đô, nơi nhà kính trồng hoa và trồng rau nằm sát khu dân cư. Đứng trên các con dốc trong phường nhìn xuống, bạn sẽ thấy rõ cảnh mái trắng nối nhau, xen với mái nhà ở, rừng thông và hồ. Đây là nơi sản xuất nông nghiệp, cảnh quan du lịch và đời sống đô thị chồng lên nhau trên cùng một khoảng đất.
Với người dân trong phường, biển nilon không phải là chủ đề tranh luận trừu tượng. Nó là con đường đi làm bị ngập vào chiều mưa lớn, là mương trước nhà đầy đất cát sau mỗi trận mưa, là đống màng cũ ai đó bỏ ở bãi đất trống, nhưng cũng là sinh kế của chính gia đình mình hoặc nhà hàng xóm.
Vì vậy câu chuyện ở cấp phường thường thực tế hơn: điểm ngập nào cần nạo vét, đoạn mương nào bị lấp, khu nào cần đặt bể chứa bao bì, vườn nào xả nước ra đường. Những việc đó giải quyết được ở cấp tổ dân phố và phường, không cần chờ một chính sách lớn.
Rác nông nghiệp: màng cũ, giá thể, bao bì
Một nhà kính phải thay màng sau vài năm. Nhân với diện tích nhà kính của cả vùng, lượng màng nilon thải ra mỗi năm rất lớn. Thêm vào đó là màng phủ luống, túi và máng giá thể, khay ươm, dây treo, bao bì phân bón, bao bì thuốc bảo vệ thực vật. Nếu không có hệ thống thu gom, những thứ này bị đốt ngoài trời, chôn lấp tại chỗ hoặc vứt ở bờ suối, khe đồi.
Màng nhà kính cũ có thể tái chế nếu được thu gom sạch, ít lẫn đất cát. Ở một số nơi đã có người thu mua màng cũ, nhưng giá trị thấp, chi phí vận chuyển cao nên không phải lúc nào cũng có người nhận. Bao bì thuốc bảo vệ thực vật là loại rác nguy hại, phải bỏ vào bể chứa chuyên dụng để được thu gom, xử lý riêng, không được đốt hay vứt chung với rác thường.
Thân lá cây sau vụ, giá thể hữu cơ đã dùng có thể ủ thành phân nếu không mang mầm bệnh nặng. Nhiều vườn đã tự ủ phân từ phụ phẩm, vừa giảm rác vừa giảm chi phí phân bón. Những vườn làm theo chứng nhận như VietGAP thường có yêu cầu về quản lý rác thải, bao bì.
Ánh sáng, nhiệt và những tác động ít được nhắc
Ngoài nước và rác, nhà kính còn có những tác động ít được bàn hơn. Đèn chong ban đêm ở nhà kính hoa cúc làm bầu trời một số vùng sáng lên, ảnh hưởng đến người sống gần và có thể đến côn trùng, chim hoạt động ban đêm. Mức độ ảnh hưởng chưa được đo đạc nhiều ở Đà Lạt.
Một câu hỏi khác được đặt ra là nhà kính có làm thay đổi vi khí hậu của thành phố hay không: mái nilon giữ nhiệt bên trong, mặt mái phản xạ ánh sáng, đất bên dưới không còn bốc hơi tự nhiên. Đây là chủ đề cần nghiên cứu nghiêm túc; những nhận định kiểu "nhà kính làm Đà Lạt nóng lên" nghe hợp lý nhưng cần số liệu đo đạc mới khẳng định được, vì khí hậu thành phố còn chịu tác động của đô thị hoá và biến đổi khí hậu chung.
Cuối cùng là đa dạng sinh học. Những khoảng đất trống, bụi cây, rìa rừng xen giữa vườn từng là nơi sống của nhiều loài nhỏ. Khi nhà kính phủ kín, các nơi sống này thu hẹp. Giữ lại những dải cây xanh không chỉ đẹp mà còn giữ chỗ cho thiên địch của sâu hại, thứ chính nhà vườn cần.
Những hướng giảm hại đang được bàn
Quy hoạch vùng sản xuất. Xác định nơi nào được dựng nhà kính, nơi nào giữ làm cảnh quan, hành lang thoát nước, rừng. Cách làm cụ thể là việc của cơ quan quản lý; người dân nên theo dõi thông tin chính thức khi có quy hoạch mới.
Thu và trữ nước mưa tại chỗ. Buộc hoặc khuyến khích mỗi khu nhà kính có hồ chứa đủ lớn để giữ nước mái, giảm đỉnh lũ dồn xuống hạ lưu.
Khoảng cách và cây xanh. Không dựng nhà kính sát mép suối, giữ dải cây xanh, chừa khoảng trống thấm nước giữa các cụm nhà kính.
Thu gom màng cũ và bao bì. Tổ chức điểm thu gom, liên kết với cơ sở tái chế, hướng dẫn nhà vườn làm sạch, gom riêng.
Mô hình nhà kính tốt hơn. Vật liệu mái bền hơn để giảm tần suất thay, thiết kế nhà kính có máng thu nước, bố trí theo đường đồng mức để giảm san gạt.
Người dân và nhà vườn ở Lâm Viên làm được gì
Không cần chờ chính sách lớn, có những việc trong tầm tay của từng hộ:
- Làm máng thu nước mái và hồ chứa; mỗi hồ nhỏ là một phần dòng lũ được giữ lại.
- Giữ lại cây lớn ở ranh vườn, ven suối; trồng cỏ phủ ở bờ dốc, rãnh đất.
- Gom màng cũ, giá thể, khay ươm riêng, sạch, để bán hoặc giao cho người thu gom thay vì đốt.
- Bỏ bao bì thuốc bảo vệ thực vật vào bể chứa chuyên dụng; hỏi tổ dân phố nếu chưa biết vị trí.
- Không đổ đất đá, phế thải xuống mương, suối khi san sửa vườn.
- Tham gia các buổi họp tổ dân phố về thoát nước, góp ý về những điểm hay ngập trong xóm.
- Với người không trồng trọt: ủng hộ nông sản của vườn làm có trách nhiệm, hỏi về nguồn gốc khi mua.
Biển nilon không thể biến mất trong một sớm một chiều, và có lẽ cũng không nên biến mất hoàn toàn vì nó nuôi sống nhiều gia đình. Nhưng một thung lũng nhà kính có hồ chứa, có cây xanh, có chỗ thu gom rác khác rất xa một thung lũng chỉ có mái nilon và mương nghẹt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Đà Lạt bị gọi là biển nilon?
Vì nhiều thung lũng, sườn đồi quanh thành phố phủ kín mái nhà kính bằng màng nilon trắng, nhìn từ trên cao giống một mặt biển trắng. Đây là kết quả của việc nông nghiệp nhà kính phát triển mạnh để trồng hoa, rau, dâu quanh năm.
Nhà kính có phải nguyên nhân duy nhất gây ngập ở Đà Lạt không?
Không. Nhà kính làm nước mưa dồn nhanh về chỗ trũng, nhưng bê tông hoá đường sá, nhà ở, việc lấp hồ, mương và thu hẹp dòng chảy tự nhiên cũng góp phần. Ngập là kết quả của nhiều yếu tố cộng lại.
Màng nhà kính cũ xử lý thế nào?
Màng cũ nên được gom sạch, ít lẫn đất cát để bán cho người thu mua tái chế hoặc giao cho đơn vị thu gom. Không nên đốt ngoài trời vì gây ô nhiễm không khí, cũng không vứt ở suối, khe đồi.
Có quy định nào hạn chế dựng nhà kính ở Đà Lạt không?
Việc dựng nhà kính liên quan đến quy hoạch, đất đai và xây dựng, và chính quyền địa phương có thể ban hành các quy định, định hướng theo từng thời kỳ. Bạn nên hỏi Ủy ban nhân dân phường Lâm Viên-Đà Lạt và theo dõi văn bản hiện hành của tỉnh.
Khách du lịch có nên tránh khu nhà kính không?
Không cần tránh, nhà kính là một phần đời sống Đà Lạt và nhiều nơi đón khách tham quan. Chỉ cần tôn trọng quy định của vườn, không tự ý vào khu sản xuất, không xả rác, không chiếu đèn vào nhà kính hoa ban đêm.