Cà phê ở Lâm Viên có hai đời sống song song: những quán xóm nhỏ nơi người làm vườn, người đi làm ngồi một lát buổi sáng, và những quán nhìn ra đồi thông, thung lũng hay nhà kính phục vụ khách đến ngắm cảnh. Hai kiểu quán khác nhau về giờ giấc, đồ uống, cách ngồi và cả người ngồi, nhưng cùng chung một điều kiện: khí hậu lạnh khiến ly cà phê nóng trở thành thói quen gần như bắt buộc.
Bài này không giới thiệu quán cụ thể nào. Nó tả văn hoá cà phê như một phần đời sống ở phía đông bắc Đà Lạt, giải thích vì sao người địa phương uống cà phê theo cách của họ, và gợi ý cách ngồi quán vừa thoải mái vừa tôn trọng người xung quanh.
Vì sao người Lâm Viên uống cà phê sớm
Ở các xóm vườn, ngày bắt đầu từ khi trời còn tối. Trước khi ra nhà kính hay sau một buổi sáng sớm làm việc, nhiều người đàn ông ghé quán đầu dốc uống ly cà phê nóng, hút điếu thuốc, nói chuyện vườn tược. Ở các khu phố, người đi làm ghé quán quen trước giờ vào cơ quan. Ly cà phê sáng không chỉ để tỉnh táo mà còn để làm ấm người trước cái lạnh và sương.
Quán xóm thường mở rất sớm và vắng dần khi trời sáng hẳn. Không gian đơn giản: vài bộ bàn ghế gỗ hoặc nhựa, ấm nước nóng trên bếp, có khi một bếp than nhỏ để sưởi. Đồ uống quen là cà phê đen nóng, cà phê sữa nóng, trà nóng. Chủ quán biết mặt hầu hết khách, nhiều người không cần gọi món vì chủ đã biết họ uống gì.
Nhịp uống cà phê theo giờ làm này khác hẳn những quán dành cho khách vốn đông nhất vào giữa buổi sáng và chiều muộn. Nếu bạn muốn thấy đời sống thật của một xóm, hãy dậy sớm và tìm một quán nhỏ đầu dốc, ngồi lặng lẽ quan sát.
Quán xóm và quán ngắm cảnh: hai đời sống khác nhau
Bảng dưới so sánh hai kiểu quán thường gặp ở Lâm Viên, giúp bạn chọn chỗ ngồi hợp với mục đích:
| Tiêu chí | Quán xóm của người địa phương | Quán nhìn đồi thông, thung lũng |
|---|---|---|
| Giờ đông khách | Sáng sớm, trước giờ làm | Giữa buổi sáng, chiều muộn, cuối tuần |
| Khách chính | Người làm vườn, người đi làm, người lớn tuổi trong xóm | Khách du lịch, sinh viên, người đi chơi cuối tuần |
| Không gian | Giản dị, gần đường, ấm cúng | Rộng, nhiều chỗ ngồi ngoài trời, hướng về cảnh |
| Đồ uống | Cà phê đen, cà phê sữa, trà nóng | Đa dạng, có đồ uống pha chế, bánh |
| Điều nên nhớ | Ngồi gọn, ít ồn, không chụp người đang ngồi | Đường vào có thể dốc, hẹp; lạnh và gió khi ngồi ngoài trời |
Nhiều người Lâm Viên đi cả hai kiểu quán tuỳ dịp: sáng ngồi quán xóm, cuối tuần đưa gia đình hay bạn bè từ xa đến quán nhìn đồi thông.
Quán nhìn đồi thông: cảnh đẹp đi kèm trách nhiệm
Vị trí trên sườn đồi. Nhiều quán dành cho khách được dựng trên các sườn dốc để có tầm nhìn ra rừng thông, thung lũng, hồ hoặc những dãy nhà kính. Đường vào có khi là đường đất hoặc dốc gắt, cần đi chậm, nhất là sau mưa.
Giờ sương và giờ hoàng hôn. Khách thường đến sớm để ngắm sương phủ thung lũng, hoặc chiều muộn để xem nắng tắt trên đồi thông. Sương nhiều hay ít phụ thuộc thời tiết từng ngày, không có gì đảm bảo.
Ảnh hưởng tới cảnh quan. Sự phát triển của các quán trên đồi là đề tài người dân bàn nhiều. Một số người lo ngại về việc san đồi, chặt cây, tiếng ồn và rác. Khách có thể góp phần bằng cách chọn quán giữ cây xanh, không xả rác, không bật nhạc lớn.
Lạnh hơn bạn nghĩ. Ngồi ngoài trời trên đồi lúc sáng sớm hay chiều tối có thể rất lạnh và gió. Mang theo áo khoác dày, khăn quàng, và đừng ngại vào trong nhà nếu thấy run.
Cà phê sinh viên: nơi học bài, nơi gặp bạn
Quanh khu trường đại học, quán cà phê đóng vai trò như phòng học thứ hai. Sinh viên ngồi ôn bài, làm việc nhóm, gặp bạn bè. Những quán này thường mở muộn, có ổ cắm điện, kết nối mạng, đồ uống giá vừa túi sinh viên. Buổi tối mùa thi, nhiều quán kín chỗ, người ngồi im lặng gõ máy tính dưới ánh đèn vàng.
Với chủ quán, đây là nhóm khách ổn định nhưng theo mùa: đông trong năm học, vắng trong kỳ nghỉ. Nhiều quán quen mặt sinh viên đến mức thuộc cả tên, nhắc họ mặc ấm khi về khuya. Kiểu quan hệ ấy là nét riêng của một khu phố học đường trong thành phố nhỏ.
Nếu bạn không phải sinh viên mà ghé những quán này, hãy nhớ đây là chỗ học của người khác. Nói chuyện nhỏ, không chiếm bàn lớn khi đi một mình vào giờ đông, và gọi thêm đồ nếu ngồi lâu là phép lịch sự cơ bản.
Nếp uống cà phê của người phố núi
Uống nóng và uống chậm. Khí hậu lạnh làm ly cà phê nóng giữ được lâu, người ta có thể ngồi rất lâu với một ly. Nhịp chậm này hợp với không khí yên tĩnh của phố núi.
Trà nóng đi kèm. Nhiều quán mời trà nóng miễn phí kèm cà phê. Người địa phương quen uống xen trà và cà phê, tránh lạnh bụng.
Ít ồn ào. Quán xóm hiếm khi bật nhạc to. Người ta nói chuyện vừa đủ nghe, có khi chỉ ngồi im nhìn đường, nhìn sương.
Quán quen là chỗ hẹn. Với người lớn tuổi, quán quen là nơi gặp bạn bè hằng ngày, trao đổi tin tức trong xóm. Mất đi một quán quen có khi là chuyện buồn của cả nhóm người.
Bếp than và áo khoác. Những ngày lạnh sâu, một số quán đặt bếp than nhỏ cho khách sưởi tay. Gần như mọi khách đều mặc áo khoác, kể cả giữa trưa.
Cà phê trong nhà: ấm pha buổi sáng và vị khách bất chợt
Không phải ai ở Lâm Viên cũng ra quán. Rất nhiều gia đình pha cà phê ở nhà mỗi sáng, bằng phin nhôm cũ hay ấm pha đơn giản, đặt trên bàn cạnh bếp. Người lớn tuổi thường giữ thói quen này hàng chục năm: dậy sớm, đun nước, pha một phin cà phê đậm, ngồi bên cửa sổ nhìn sương tan dần trên vườn. Với họ, ly cà phê nhà là phần không thể thiếu của buổi sáng hơn bất cứ quán nào.
Cà phê nhà cũng là thứ mời khách. Hàng xóm sang chơi, người quen ghé hỏi chuyện vườn, người thu mua hoa đến bàn công việc đều được mời một ly cà phê hoặc ấm trà nóng. Lời mời ấy đôi khi là cách mở đầu cho những cuộc trò chuyện dài về giá hoa, về con cái, về thời tiết. Nhận lời mời và ngồi lại một lúc là cách tôn trọng chủ nhà, dù bạn chỉ định ghé qua.
Nhiều gia đình ở Đà Lạt mua cà phê hạt từ những vùng trồng cà phê của Lâm Đồng, xay theo khẩu vị riêng. Chuyện chọn cà phê, rang đậm hay nhạt, pha phin hay pha ấm là đề tài người lớn tuổi kể mãi không hết, và là một cách dễ để bắt chuyện nếu bạn mới đến xóm.
Ngồi quán cà phê ở Lâm Viên cho lịch sự và dễ chịu
Một vài lời khuyên thực tế giúp bạn và người xung quanh đều thoải mái:
- Hỏi giá trước nếu quán không có bảng giá rõ ràng, nhất là ở quán ngắm cảnh có thu thêm phí chỗ ngồi.
- Đỗ xe gọn theo hướng dẫn, không chắn lối đi của xóm hay xe chở hàng của nhà vườn.
- Ở quán ngắm cảnh, không trèo ra ngoài lan can, không bước vào khu vườn, nhà kính lân cận để chụp ảnh.
- Không bật loa ngoài, không nói to, nhất là sáng sớm khi người dân còn nghỉ.
- Mang rác của mình ra thùng rác hoặc để gọn trên bàn, không vứt xuống sườn đồi.
- Hút thuốc ở khu vực cho phép, dập tàn kỹ, vì đồi thông mùa khô rất dễ cháy.
Những điều này nghe đơn giản, nhưng chính chúng làm nên sự khác biệt giữa một vị khách được chủ quán và hàng xóm quý mến với một vị khách khiến người địa phương ngán ngẩm.
Cà phê và câu chuyện giữ cảnh quan
Cà phê ở Lâm Viên phản ánh một câu hỏi lớn của cả phường: làm sao để kinh doanh dựa vào cảnh đẹp mà vẫn giữ được cảnh đẹp. Những quán mở trên đồi mang lại việc làm và thu nhập, giúp nhiều gia đình có thêm sinh kế bên cạnh nghề vườn. Nhưng nếu mỗi sườn đồi đều thành chỗ đậu xe và mái tôn, cảnh đồi thông khiến khách tìm đến sẽ mất dần.
Nhiều người dân và chủ quán có ý thức đã chọn cách làm nhẹ nhàng: giữ cây thông có sẵn, dùng vật liệu gỗ, thu gom rác, hạn chế âm thanh. Khách đến ngồi, nếu ưu tiên những nơi như vậy, cũng góp phần nhỏ vào việc giữ gìn cảnh quan cho người sống ở đây và cho những người sẽ đến sau.
Một ví dụ dễ thấy là chuyện ánh sáng. Quán treo quá nhiều đèn màu, đèn pha rọi thẳng ra thung lũng làm mất bóng tối ban đêm của đồi thông, ảnh hưởng tới nhà dân lân cận. Quán dùng đèn vàng dịu, hướng xuống chỗ ngồi giữ được cảm giác phố núi về đêm. Những chi tiết như thế quyết định một quán là một phần của cảnh quan hay là vết xước trên nó.
Ly cà phê ở Lâm Viên vì thế không chỉ là một thức uống. Nó là cách để hiểu nhịp sống của người làm vườn, của sinh viên, của những người làm du lịch, và là lời nhắc rằng cảnh đẹp ngoài lan can quán là tài sản chung cần được giữ.
Ly cà phê và con người: những câu chuyện quanh bàn quán
Quán cà phê xóm là nơi người Lâm Viên kể chuyện đời mình. Một người làm vườn kể về năm mưa đá làm sập nửa dãy nhà kính, một bà cụ kể về thời đi bộ từ xóm ra chợ trung tâm qua đồi thông, một thanh niên kể về dự định đưa hoa nhà mình bán đi xa. Ngồi đủ lâu, bạn sẽ nghe được lịch sử của xóm qua những câu chuyện vụn vặt ấy.
Người lạ ngồi quán không bị xa lánh, nhưng cũng không được kéo vào chuyện ngay. Một lời chào chủ quán, một câu hỏi nhẹ về thời tiết hay về vườn tược thường là đủ để mở đầu. Người địa phương quý những vị khách biết lắng nghe hơn những vị khách nói nhiều về mình.
Nếu bạn ở lâu, việc trở thành khách quen của một quán xóm là một trong những cách nhanh nhất để được coi là người trong xóm. Chủ quán sẽ nhớ bạn uống gì, hàng xóm sẽ gật đầu chào, và những lời khuyên về thời tiết, đường sá sẽ đến với bạn trước cả khi bạn cần.
Câu hỏi thường gặp
Người Lâm Viên thường uống cà phê vào giờ nào?
Người làm vườn và người đi làm thường uống sớm, trước hoặc sau buổi làm việc đầu ngày, ở các quán xóm nhỏ. Quán dành cho khách đông hơn vào giữa buổi sáng, chiều muộn và cuối tuần. Quán quanh khu trường đại học đông vào buổi tối, nhất là mùa thi.
Ngồi quán ngắm sương ở Lâm Viên có chắc thấy sương không?
Không có gì đảm bảo. Sương nhiều hay ít phụ thuộc thời tiết từng ngày, độ ẩm và gió. Thường mùa mưa và những sáng sau đêm mưa có nhiều sương hơn. Bạn nên coi việc thấy sương là may mắn chứ không phải điều chắc chắn.
Ngồi quán trên đồi cần chuẩn bị gì?
Mang áo khoác dày, khăn quàng, giày đế bám vì đường vào có thể dốc và trơn. Sáng sớm và chiều tối ngồi ngoài trời rất lạnh và gió. Nếu đi xe máy, chạy chậm ở những đoạn đường đất hoặc dốc gắt sau mưa.
Có nên ghé quán cà phê xóm của người địa phương không?
Có, nếu bạn muốn thấy đời sống thật. Hãy ngồi gọn, nói nhỏ, không chụp ảnh người đang ngồi khi chưa xin phép, và gọi đồ uống đơn giản. Quán xóm không phải chỗ check-in, mà là nơi sinh hoạt hằng ngày của người dân.
Hút thuốc ở quán trên đồi thông cần lưu ý gì?
Chỉ hút ở chỗ được phép, dập tàn thuốc kỹ, không búng đầu lọc xuống sườn đồi. Mùa khô, thảm lá thông rất dễ bắt lửa và một tàn thuốc có thể gây cháy rừng. Nhiều quán cấm hút thuốc ngoài trời vào mùa này.