Sinh viên ở Đà Lạt làm thêm chủ yếu ở bốn nhóm việc: phục vụ quán ăn, quán cà phê; lưu trú như khách sạn, homestay; việc thời vụ ở nhà vườn hoa, rau; và gia sư, trợ giảng. Đặc điểm lớn nhất là tính mùa vụ: dịp lễ, Tết, mùa hoa nhiều việc; mùa mưa vắng khách, việc ít.
Ở phường Lâm Viên-Đà Lạt, sinh viên quanh khu trường có lợi thế ở gần cả phố lẫn vườn: vài phút xe là tới khu trung tâm đông khách, vài phút theo hướng ngược lại là tới các xóm nhà kính, làng hoa. Bài này giới thiệu các loại việc, mùa nào nhiều việc, cách cân lịch học, quyền lợi cơ bản cần thoả thuận, và những bẫy thường gặp. Bài không nêu mức lương; thu nhập thay đổi theo nơi, theo ca, theo mùa và cần thoả thuận rõ với từng chỗ làm.
Bốn nhóm việc làm thêm phổ biến
So sánh dưới đây giúp bạn chọn nhóm việc hợp với lịch học và sức khoẻ của mình:
| Nhóm việc | Công việc thường gặp | Hợp với ai | Điều cần lường trước |
|---|---|---|---|
| Quán ăn, cà phê | Phục vụ, pha chế, thu ngân, dọn dẹp | Người có buổi trống cố định, thích giao tiếp | Ca tối, cuối tuần; đứng lâu; về muộn trời lạnh |
| Lưu trú, du lịch | Lễ tân, buồng phòng, hỗ trợ khách | Người có ngoại ngữ, học ngành du lịch | Dồn việc dịp lễ trùng mùa thi |
| Nhà vườn hoa, rau | Thu hoạch, cắt hoa, đóng gói, làm giá thể | Người khoẻ, dậy sớm được, học ngành nông nghiệp | Làm sớm, trong nhà kính ẩm nóng, tiếp xúc hoá chất |
| Gia sư, trợ giảng | Dạy kèm học sinh, hỗ trợ lớp học thêm | Người học tốt môn mình dạy, kiên nhẫn | Phải đi lại tới nhà học sinh, giữ uy tín lâu dài |
Ngoài bốn nhóm trên còn có việc bán hàng ở cửa hàng, hỗ trợ sự kiện, chụp ảnh, làm nội dung trên mạng, làm việc trực tuyến. Việc trực tuyến không phụ thuộc mùa nhưng cũng là nơi có nhiều lừa đảo nhất; xem phần dấu hiệu bên dưới.
Mùa nhiều việc, mùa ít việc
Một số việc ít phụ thuộc mùa hơn: quán ăn, quán cà phê gần trường phục vụ chủ yếu sinh viên và người dân; cửa hàng tiện lợi; trông giữ xe; hỗ trợ văn phòng nhỏ. Thu nhập từ những việc này thường đều hơn dù không tăng vọt dịp lễ.
Đà Lạt là thành phố du lịch và nông nghiệp, nên việc làm thêm chạy theo hai nhịp ấy. Dịp lễ dài, Tết, kỳ nghỉ hè và những đợt sự kiện lớn của thành phố, các quán ăn, quán cà phê, cơ sở lưu trú cần thêm người. Đây là lúc dễ tìm việc nhất, cũng là lúc công việc nặng nhất.
Với nhà vườn, những tuần trước Tết là cao điểm cắt hoa, đóng hoa đi các tỉnh. Nhiều gia đình ở các xóm hoa của phường Lâm Viên-Đà Lạt cần thêm người thời vụ: cắt, phân loại, bó, đóng thùng. Việc làm từ rất sớm, có khi làm cả tối để kịp chuyến xe. Sinh viên ở lại Đà Lạt dịp Tết có thể tìm việc ở đây, nhưng cần tính sức khoẻ và an toàn đi lại lúc trời còn tối.
Mùa mưa thì ngược lại: khách du lịch ít hơn, nhiều cơ sở giảm ca. Sinh viên cần thu nhập đều nên cân nhắc giữ một việc ổn định như gia sư, hoặc chọn những chỗ có lượng khách quanh năm như quán gần trường phục vụ chính sinh viên và người địa phương.
Hiểu nhịp mùa giúp bạn lên kế hoạch: tìm việc sớm trước mùa cao điểm, để dành phần thu nhập mùa đông khách cho những tháng ít việc, và đừng nhận một lúc nhiều việc mùa cao điểm rồi đuối sức đúng mùa thi.
Tìm việc an toàn: các bước nên làm
Một quy trình tìm việc cẩn thận giúp tránh phần lớn rủi ro:
- Bắt đầu từ nguồn quen: nhóm lớp, nhóm khoa, sinh viên khoá trên, phòng công tác sinh viên hoặc trung tâm hỗ trợ việc làm của trường nếu có.
- Đến tận nơi xem chỗ làm, gặp người quản lý trực tiếp. Một chỗ làm đàng hoàng không ngại cho bạn xem nơi làm việc và nói rõ công việc.
- Hỏi rõ năm điều trước khi nhận: công việc cụ thể, giờ làm và số ca mỗi tuần, cách tính và ngày trả công, có làm thử không và làm thử có được trả không, ai là người bạn báo cáo.
- Thoả thuận về lịch thi: báo trước lịch thi học kỳ và xin xác nhận rằng bạn được nghỉ hoặc đổi ca những tuần đó.
- Lưu lại thoả thuận bằng tin nhắn hoặc giấy tờ đơn giản. Với việc làm lâu dài, hỏi về hợp đồng lao động theo quy định.
- Báo cho một người bạn hoặc người thân biết chỗ làm, giờ làm của bạn, nhất là ca tối và chỗ làm ở khu vắng.
Những bước này mất thêm một hai ngày so với nhận việc ngay, nhưng tránh cho bạn những tuần làm không công hoặc mắc kẹt ở chỗ làm không như mô tả.
Dấu hiệu lừa đảo việc làm thường gặp
Giữ giấy tờ gốc của người làm. Chỗ làm yêu cầu nộp căn cước bản gốc, thẻ sinh viên để "giữ làm tin". Bạn có thể cung cấp bản sao khi cần làm hồ sơ, nhưng không nên để người khác giữ giấy tờ gốc; mất giấy tờ ở xa nhà gây phiền phức lớn và có thể bị lợi dụng.
Yêu cầu đóng tiền trước để nhận việc. Phí hồ sơ, phí đồng phục, phí đào tạo, tiền cọc giữ chỗ. Việc làm thêm hợp pháp hiếm khi đòi người làm đóng tiền trước. Nếu được yêu cầu, hãy dừng lại.
Việc trực tuyến "nhẹ nhàng, thu nhập cao". Thả tim, đánh giá sản phẩm, làm nhiệm vụ nhận hoa hồng, nạp tiền để mở khoá nhiệm vụ lớn hơn. Đây là kịch bản lừa đảo phổ biến nhắm vào sinh viên; càng nạp càng mất.
Mượn giấy tờ, tài khoản ngân hàng. Được nhờ mở tài khoản ngân hàng, đăng ký sim, cho mượn căn cước để "nhận tiền giúp". Tài khoản của bạn có thể bị dùng cho giao dịch phạm pháp, và người chịu trách nhiệm là bạn.
Tuyển dụng qua tin nhắn lạ, hẹn gặp ở nơi không rõ. Người lạ nhắn tin mời việc, hẹn gặp ở quán xa, ở nhà riêng, buổi tối. Từ chối hoặc đi cùng người quen, gặp ở nơi đông người.
Đa cấp trá hình. Được mời đi "hội thảo", "đào tạo kỹ năng", sau đó bị thuyết phục mua sản phẩm, tuyển thêm người. Nếu thu nhập đến từ việc kéo người khác vào hơn là bán hàng thật, hãy tránh.
Cân bằng làm thêm với việc học
Lập một lịch tuần chung cho cả học và làm, ghi rõ tiết học, ca làm, giờ tự học và giờ ngủ. Nhìn vào lịch ấy, bạn sẽ thấy ngay tuần nào quá tải. Một lịch dày đặc kín từ sáng tới khuya, không còn ô trống nào, là lịch không bền, nhất là trong mùa lạnh khi cơ thể cần nghỉ ngơi nhiều hơn.
Làm thêm giúp có thu nhập và kinh nghiệm, nhưng sinh viên đến Đà Lạt trước hết để học. Một quy tắc nhiều người áp dụng: năm nhất chỉ nhận ít ca, hoặc chờ học kỳ đầu qua đi để hiểu khối lượng học rồi mới nhận thêm. Những ngành có nhiều thực hành, thực tế như nông nghiệp, sinh học thường có lịch học thay đổi, khó giữ ca cố định.
Ca tối ở quán cà phê, quán ăn kết thúc muộn, đường về trời lạnh, sương, nhiều đoạn tối. Sáng hôm sau lên lớp mệt mỏi là điều dễ thấy. Nếu chọn ca tối, giới hạn số ca mỗi tuần và chọn chỗ làm gần chỗ ở. Với việc ở nhà vườn bắt đầu từ sáng sớm, tránh nhận vào những ngày có tiết buổi sáng.
Hãy xem làm thêm như một phần của việc học khi có thể: sinh viên du lịch làm ở cơ sở lưu trú, sinh viên nông nghiệp làm ở nhà vườn, sinh viên sư phạm làm gia sư. Kinh nghiệm cùng ngành có giá trị hơn nhiều khi đi xin việc sau này so với một việc bất kỳ chỉ để có tiền.
Dấu hiệu nên giảm việc: điểm giữa kỳ đi xuống rõ, thường xuyên ngủ gật trên lớp, ốm vặt liên tục, bỏ bữa. Khi đó tiền làm thêm đang lấy đi thứ đắt hơn nó.
Quyền lợi cơ bản nên thoả thuận rõ
Người làm thêm, dù làm theo giờ, cũng có những quyền lợi nên được thoả thuận rõ ràng. Quy định cụ thể về lao động thay đổi theo thời gian; tham khảo văn bản hiện hành hoặc hỏi phòng công tác sinh viên khi cần:
- Cách tính công: theo giờ, theo ca hay theo sản phẩm; ngày trả công cố định trong tháng.
- Làm thêm giờ, làm ngày lễ: có tính khác ngày thường không.
- Làm thử: kéo dài bao lâu, có được trả công không.
- Ăn ca, đồng phục: chỗ làm cung cấp hay người làm tự lo.
- An toàn: đồ bảo hộ khi làm ở nhà vườn có dùng hoá chất, khi làm việc nặng.
- Nghỉ việc: báo trước bao lâu, công còn lại trả khi nào.
Nếu thoả thuận bị vi phạm, như không trả công, giữ lại công vô lý, hãy giữ tin nhắn, bảng chấm công, rồi nhờ phòng công tác sinh viên tư vấn hoặc hỏi chính quyền địa phương về cách giải quyết.
Làm ở nhà vườn: an toàn trong nhà kính
Làm thời vụ ở nhà vườn cũng là cách hiểu đời sống của phường. Những gia đình trồng hoa ở đây làm theo lịch của cây và của chợ, không theo giờ hành chính. Người làm thêm biết lắng nghe và làm đúng hướng dẫn thường được nhà vườn nhớ và gọi lại vào mùa sau, có khi giới thiệu cho nhà quen.
Làm việc ở các nhà kính trồng hoa, rau của phường Lâm Viên-Đà Lạt là trải nghiệm đáng có, nhất là với sinh viên ngành nông nghiệp. Nhưng nhà kính có những rủi ro riêng. Bên trong thường nóng và ẩm hơn bên ngoài nhiều, làm lâu dễ mệt, mất nước. Uống nước đều, nghỉ ra ngoài thoáng khí định kỳ.
Nhà vườn dùng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật theo quy trình của họ. Hỏi rõ khi nào vừa phun thuốc, không vào khu vừa phun trong thời gian cách ly mà chủ vườn quy định. Đeo găng tay, khẩu trang khi được yêu cầu, rửa tay kỹ trước khi ăn uống. Không tự ý pha trộn hay sử dụng hoá chất nếu không được hướng dẫn.
Dụng cụ cắt hoa, kéo tỉa sắc; bậc lên xuống giữa các luống, lối đi trong nhà kính thường trơn. Giày kín đế bám và cẩn thận khi bê thùng nặng sẽ giúp bạn tránh phần lớn chấn thương thường gặp.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm nhất có nên đi làm thêm ngay không?
Nhiều người khuyên chờ qua học kỳ đầu để hiểu khối lượng học, làm quen khí hậu và đường đi lại. Nếu cần thu nhập ngay, chọn việc ít ca, gần chỗ ở, giờ giấc linh hoạt, và sẵn sàng giảm bớt khi tới mùa thi.
Làm thêm ở Đà Lạt mùa nào dễ tìm việc nhất?
Dịp lễ dài, Tết, kỳ nghỉ hè và những đợt sự kiện lớn của thành phố, khi khách du lịch tăng. Với nhà vườn hoa, những tuần trước Tết là cao điểm. Mùa mưa thường ít việc hơn ở các cơ sở phục vụ khách du lịch.
Làm gia sư ở Đà Lạt tìm học sinh ở đâu?
Qua người quen, nhóm phụ huynh, trung tâm gia sư có địa chỉ rõ ràng, hoặc giới thiệu từ sinh viên khoá trên. Cẩn trọng với trung tâm thu phí nhận lớp trước khi cho bạn gặp phụ huynh; đọc kỹ điều kiện và giữ lại biên nhận nếu có trả phí.
Bị chỗ làm không trả công thì làm sao?
Giữ lại tin nhắn thoả thuận, bảng chấm công, ảnh chụp lịch làm. Nói chuyện trực tiếp với người quản lý trước. Nếu không được giải quyết, nhờ phòng công tác sinh viên tư vấn hoặc hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương về cách khiếu nại theo quy định.
Có nên nhận việc làm trực tuyến kiếm tiền nhanh không?
Hãy rất cẩn trọng. Các việc như làm nhiệm vụ, đánh giá sản phẩm, nạp tiền để nhận hoa hồng là kịch bản lừa đảo phổ biến. Nguyên tắc đơn giản: việc nào yêu cầu bạn bỏ tiền ra trước hoặc cho mượn tài khoản ngân hàng thì không phải việc làm.
Làm ca tối về muộn có an toàn không?
Phần lớn các khu ở Đà Lạt yên bình, nhưng đường đồi buổi tối tối, sương và vắng. Chọn chỗ làm gần chỗ ở, đi đường chính có đèn, báo cho bạn cùng phòng giờ về, và giữ điện thoại đủ pin. Nếu thấy đường về không an toàn, đổi ca hoặc đổi chỗ làm.